🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:35:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सजंबाल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सजम्+बाल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सजम्

अर्थ: आलिंगन करना, गले लगाना, सटे रहना, चिपके रहना

संस्कृत: सङ्गे

अंग्रेज़ी: to hug, to embrace, to stay in close contact, to cling, to stick to

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सञ्ज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सञ्ज् (भ्वादिगण) · अर्थ: आलिंगन करना, गले लगाना, सटे रहना, चिपके रहना (सङ्गे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअसजत् / असजद्असजताम्असजन्
मध्यमअसजःअसजतम्असजत
उत्तमअसजम्असजावअसजाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सजति · लिट्: ससञ्ज · लुट्: सङ्क्ता · लृट्: सङ्क्ष्यति · लोट्: सजतात् · लङ्: असजत् · विधिलिङ्: सजेत् · आशीर्लिङ्: सज्यात् · लुङ्: असाङ्क्षीत् · लृङ्: असङ्क्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सञ्जन · ण्वुल्: सञ्जकः · तृच्: सङ्क्ता · ण्यत्: सञ्ज्यः · तव्य: सङ्क्तव्यः · अनीयर्: सञ्जनीयः · क्त: सक्तः · क्तवतु: सक्तवान् · शतृ: सजन् · स्य-शतृ: सङ्क्ष्यन् · क्त्वा: सक्त्वा · ल्यप्: प्रसज्य · तुमुन्: सङ्क्तुम् · णमुल्: सञ्जम् · घञ्: सङ्गः · क्तिन्: सक्ति · क्वसु: सेजिवान्

बाल

अर्थ: बच्चा, शिशुवत्, अवयस्क, न्याना

संस्कृत: बालः, केशः, अश्वबालः, मूर्खः, शिशुः · पर्याय: ह्रीबेर, बर्हिष्ठ, उदीच्य, केशाम्बुनाम

व्युत्पत्ति: बल् + ण या बाल + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. बाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबालःबालौबालाः
द्वितीयाबालम्बालौबालान्
तृतीयाबालेनबालाभ्याम्बालैः
चतुर्थीबालायबालाभ्याम्बालेभ्यः
पञ्चमीबालात् / बालाद्बालाभ्याम्बालेभ्यः
षष्ठीबालस्यबालयोःबालानाम्
सप्तमीबालेबालयोःबालेषु
सम्बोधनहे बालहे बालौहे बालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सञ्ज्
सञ्ज्
sañj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सञ्ज् (or सज्ज्), cl. 1. P. सञ्जति, सज्जति, to go, move, Dhātup. vii, 22.
2. सञ्ज् (or सज्) cl. 1. P. (Dhātup. xxiii, 18) सजति (rarely Ā. ˚ते; pf. ससञ्ज, Br. &c. [in some rare and doubtful cases in MBh. & Ragh. ससज्ज]; 3. pl. सेजुः, ŚBr.; aor. असाङ्क्षीत्, साङ्क्षीत्, Up. &c.; असञ्जि, Br.; असक्थास्, ˚त, RV.; Br.; Prec. सज्यात् Gr.; fut. सङ्क्ता, सङ्क्ष्यति, ib.; inf. सक्तुम्, MBh.; सङ्क्तोस्, Br.; ind.p. -सज्य, -सङ्गम्, ib. &c.), to cling or stick or adhere to, be attached to or engaged in or occupied with (loc.), Br.; Ragh.; Naiṣ. : Pass. सज्यते (generally सज्जते, ep. also ˚ति), to be attached or fastened, adhere, cling, stick (with न, ‘to fly through without sticking’, as an arrow), ŚBr. &c. &c.; to linger, hesitate, MBh.; R.; to be devoted to or intent on or occupied with (loc.), MBh.; Kāv. &c.: Caus. सञ्जयति (aor. अससञ्जत्; for सज्जयति See √ सज्ज्), to cause to stick or cling to, unite or connect with (loc.), Bhag.; Śaṃk. : Desid. सिसङ्क्षति See आ-√ सञ्ज्: Intens. सासज्यते, सासङ्क्ति Gr. [cf. accord. to some, Lat. segnis; Lith. segù, ‘I attach’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1132,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संज् {c1c} P. (सजति, सक्त; the स् of the root being changed to ष् after a preposition ending in इ or उ) 1 To stick or adhere to, cling to; तुल्यगंधिषु मत्तेभकटेषु फलरेणवः (ससंजुः); R. 4. 47. --2 To go, move. --3 To fasten. --Pass. (सज्यते) To be attached to, cling or adhere to.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1081-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सजम्सञ्ज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
बालबाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सजम् 📚 ➤ आलिंगन करना, गले लगाना, सटे रहना, चिपके रहना
संस्कृत: सङ्गे

बाल 📚 ➤ बच्चा, शिशुवत्, अवयस्क, न्याना
संस्कृत: बालः, केशः, अश्वबालः, मूर्खः, शिशुः · पर्याय: ह्रीबेर, बर्हिष्ठ, उदीच्य, केशाम्बुनाम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सञ्ज् 📚(or सज्ज्), cl. 1. P. सञ्जति, सज्जति, to go, move, Dhātup. vii, 22🔵🟣
बाल 📚बालक । लड़का । वह जो सयाना नहो । वह जो जवान न हुआ हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बाल
नेत्रबाला (ह्रीबेर) के नाम (२.४.१२२) — ह्रीबेर, बर्हिष्ठ, उदीच्य, केश, जल
बालक (२.६.४२) — माणवक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
सजंबालसजम् + बालअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बाल: बल् + ण या बाल + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें