🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:32:37 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सजा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सज+आ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सज

अर्थ: आलिंगन करना, गले लगाना, सटे रहना, चिपके रहना

संस्कृत: सङ्गे

अंग्रेज़ी: to hug, to embrace, to stay in close contact, to cling, to stick to

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सञ्ज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सञ्ज् (भ्वादिगण) · अर्थ: आलिंगन करना, गले लगाना, सटे रहना, चिपके रहना (सङ्गे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसजतात् / सजताद् / सजतुसजताम्सजन्तु
मध्यमसज / सजतात् / सजताद्सजतम्सजत
उत्तमसजानिसजावसजाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सजति · लिट्: ससञ्ज · लुट्: सङ्क्ता · लृट्: सङ्क्ष्यति · लोट्: सजतात् · लङ्: असजत् · विधिलिङ्: सजेत् · आशीर्लिङ्: सज्यात् · लुङ्: असाङ्क्षीत् · लृङ्: असङ्क्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सञ्जन · ण्वुल्: सञ्जकः · तृच्: सङ्क्ता · ण्यत्: सञ्ज्यः · तव्य: सङ्क्तव्यः · अनीयर्: सञ्जनीयः · क्त: सक्तः · क्तवतु: सक्तवान् · शतृ: सजन् · स्य-शतृ: सङ्क्ष्यन् · क्त्वा: सक्त्वा · ल्यप्: प्रसज्य · तुमुन्: सङ्क्तुम् · णमुल्: सञ्जम् · घञ्: सङ्गः · क्तिन्: सक्ति · क्वसु: सेजिवान्

आ

अर्थ: स्वीकृति ‘हाँ'

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. ऋ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ऌ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सञ्ज्
सञ्ज्
sañj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सञ्ज् (or सज्ज्), cl. 1. P. सञ्जति, सज्जति, to go, move, Dhātup. vii, 22.
2. सञ्ज् (or सज्) cl. 1. P. (Dhātup. xxiii, 18) सजति (rarely Ā. ˚ते; pf. ससञ्ज, Br. &c. [in some rare and doubtful cases in MBh. & Ragh. ससज्ज]; 3. pl. सेजुः, ŚBr.; aor. असाङ्क्षीत्, साङ्क्षीत्, Up. &c.; असञ्जि, Br.; असक्थास्, ˚त, RV.; Br.; Prec. सज्यात् Gr.; fut. सङ्क्ता, सङ्क्ष्यति, ib.; inf. सक्तुम्, MBh.; सङ्क्तोस्, Br.; ind.p. -सज्य, -सङ्गम्, ib. &c.), to cling or stick or adhere to, be attached to or engaged in or occupied with (loc.), Br.; Ragh.; Naiṣ. : Pass. सज्यते (generally सज्जते, ep. also ˚ति), to be attached or fastened, adhere, cling, stick (with न, ‘to fly through without sticking’, as an arrow), ŚBr. &c. &c.; to linger, hesitate, MBh.; R.; to be devoted to or intent on or occupied with (loc.), MBh.; Kāv. &c.: Caus. सञ्जयति (aor. अससञ्जत्; for सज्जयति See √ सज्ज्), to cause to stick or cling to, unite or connect with (loc.), Bhag.; Śaṃk. : Desid. सिसङ्क्षति See आ-√ सञ्ज्: Intens. सासज्यते, सासङ्क्ति Gr. [cf. accord. to some, Lat. segnis; Lith. segù, ‘I attach’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1132,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संज् {c1c} P. (सजति, सक्त; the स् of the root being changed to ष् after a preposition ending in इ or उ) 1 To stick or adhere to, cling to; तुल्यगंधिषु मत्तेभकटेषु फलरेणवः (ससंजुः); R. 4. 47. --2 To go, move. --3 To fasten. --Pass. (सज्यते) To be attached to, cling or adhere to.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1081-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सजसञ्ज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
आअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सज 📚 ➤ आलिंगन करना, गले लगाना, सटे रहना, चिपके रहना
संस्कृत: सङ्गे

आ 📚 ➤ स्वीकृति ‘हाँ'

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सञ्ज् 📚(or सज्ज्), cl. 1. P. सञ्जति, सज्जति, to go, move, Dhātup. vii, 22🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
सजासज + आदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें