🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:37:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सत्कार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सत्कार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सत्कार

अर्थ: कृपा तथा आतिथ्यपूर्ण व्यवहार, सत्कारयुक्त स्वागत

व्युत्पत्ति: सत्-कारः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सत्कार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सत्कार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासत्कारःसत्कारौसत्काराः
द्वितीयासत्कारम्सत्कारौसत्कारान्
तृतीयासत्कारेणसत्काराभ्याम्सत्कारैः
चतुर्थीसत्कारायसत्काराभ्याम्सत्कारेभ्यः
पञ्चमीसत्कारात् / सत्काराद्सत्काराभ्याम्सत्कारेभ्यः
षष्ठीसत्कारस्यसत्कारयोःसत्काराणाम्
सप्तमीसत्कारेसत्कारयोःसत्कारेषु
सम्बोधनहे सत्कारहे सत्कारौहे सत्काराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सत्कार
सत्कार
satkāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सत्कार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आए हुए के प्रति अच्छा व्यवहार । आदर । संमान । खातिरदारी ।
२. अतिथ्य । मेहमानदारी ।
३. पर्व । उत्सव ।
४. देखभाल । ख्याल (को॰) ।
५. दावत । भोज (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सत्—कार m. (sg. or pl.) kind treatment, honour, favour, reverence (with पश्चिम = -करण, Hariv.; राज-सत्-क्˚, ‘the favour of a king’, R.), Mn.; MBh. &c.
hospitable treatment, hospitality, ib.
feasting (or = ‘a meal’), festival, religious observance, MW.
care, attention, consideration of or regard for a thing, Yogas.
w.r. for संस्कार, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1134,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सत्कार पु० सत् + कृ--घञ् उप० स० । १ सम्भानने २ पूजने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5205,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सत्कारः, पुं, (सत्करणमिति । सत् + कृ + घञ् । पूजा । यथा । एवम्भूताः सभासदः सभायां यथा सीदन्ति उपविशन्ति तथा दानमानसत्- कारै राज्ञा कर्त्तव्या । इति व्यवहारतत्त्वम् ॥ [] (यथा, कुमारे । ६ । ५२ । “विधिप्रयुक्तसत्कारैः स्वय मार्गस्य दर्शकः । स तैराक्रमयामास शुद्धान्तं शुद्धकर्म्मभिः ॥” उत्सवविशेषः । यथा, मनुः । २ । ५९ । “तस्मादेताः सदा पूज्या भूषणाच्छादनाशणैः । भूतिकामैर्नरैर्नित्यं सत्कारेषूत्सयेषु च ॥” “सत्कारेषु कौमुद्यादिषु उत्सवेषु उपनयना- दिषु ।” इति तट्टीकायां कुल्लूकः ॥ * ॥) शवदाहादिक्रिया । इति लोकप्रसिद्धिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-223-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सत्कार" आता है (16)
आदर संमान । सत्कार । प्रतिष्ठा । इज्जत । कदर । जैसे,—(क) वे बड़े आदर के सा…आनर संमान । प्रतिष्ठा । इज्जत । सत्कारआदरभाव सत्कार । संमान । कदर । प्रतिष्ठा । जैसे,—जहाँ अपना आदर भाव नहीं, वहाँ …मेहमानी आतिथ्य । सत्कार । पहुनाईवरण किसी को पसंद करके किसी कार्य के लिये नियुक्त करना । किसी को किसी काम क…अर्चन पूजा । पूजनसपर्या पूजा । आराधना । उपासनाप्रग्रह ग्रहण करने या पकड़ने का भाव या ढंग । धारणसत्कृत अच्छी तरह किया हुआसंभावना कल्पना । भावना । अनुमान । फर्जसत्क्रिया सत्कर्म । पुण्य । धर्म का कामसमुपवेश विनोद । तोष । आनंदसत्कर्म अच्छा कर्म । अच्छा कामकद्र गुण की परखमनुहार वह विनती जो किसी का मान छुड़ाने या क्रोध शांत के के उसे प्रसन्न करने क…भावभक्ति भक्तिभाव

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सत्कारसत्कार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सत्कार 📚 ➤ कृपा तथा आतिथ्यपूर्ण व्यवहार, सत्कारयुक्त स्वागत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सत्कार 📚आए हुए के प्रति अच्छा व्यवहार । आदर । संमान । खातिरदारी🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सत्कार = सत् + कार कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें