🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:39:40 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सत्त्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सत्त्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सत्त्र

अर्थ: यज्ञीय अवधी जो प्रायः १३ से १०० दिन तक होने वाले यज्ञों में पाई जाती हैं

व्युत्पत्ति: बहुधा सत्रम्- लिखा जाता है, सद् + ष्ट्र

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सत्त्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सत्त्र (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासत्त्रम्सत्त्रेसत्त्राणि
द्वितीयासत्त्रम्सत्त्रेसत्त्राणि
तृतीयासत्त्रेणसत्त्राभ्याम्सत्त्रैः
चतुर्थीसत्त्रायसत्त्राभ्याम्सत्त्रेभ्यः
पञ्चमीसत्त्रात् / सत्त्राद्सत्त्राभ्याम्सत्त्रेभ्यः
षष्ठीसत्त्रस्यसत्त्रयोःसत्त्राणाम्
सप्तमीसत्त्रेसत्त्रयोःसत्त्रेषु
सम्बोधनहे सत्त्रहे सत्त्रेहे सत्त्राणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सत्त्र
सत्त्र
sattra
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सत्त्र n. ‘session’, a great Soma sacrifice (lasting accord. to some, from 13 to 100 days and performed by many officiating Brāhmans; also applied to any oblation or meritorious work equivalent to the performance of a Sattra; सत्त्रस्यर्द्धिः N. of a Sāman, ĀrṣBr.), RV. &c. &c.
a house, asylum, hospital, Rājat.; Kathās.
an assumed form or disguise, illusive semblance, MBh.; Daś.
fraud, deception, L.
a wood, forest, Kir.
a tank, pond, L.
liberality, munificence, L.
wealth, L.
clothes, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सत्त्र न० सद--ष्ट्र । १ स्थाने २ यज्ञभेदे ३ सदादाने ४ आच्छा- दने ५ अरण्ये ६ कैतवे मेदि० ७ धने ८ गृहे ९ दाने १० स- रसि नानार्थकोषः । सदादानञ्च सदक्षिणं सततान्नदानम् । यज्ञभेदश्च द्वादशाहादिसाध्यः ज्योतिष्टोमादिः यथोक्तं कात्या० श्रौ० १२ । १ । ४ । सूत्रभाष्यादौ “द्वाढशाहः सत्त्र- महीनश्च” सू० “सत्त्ररूपः अहीनरूपश्च भवति द्विविधः । [] आसत उपयन्तीति सत्त्रस्य सिङ्गं यजते इत्यहीनस्य । अत्र विशेषमाह “द्वादशाहमृद्धिकामा उपेयुरिति तथा त्र- योदशरात्रमासीरन्निति सत्त्रलिङ्गम् द्वादशाहेन प्रजाकामं याजयेदित्यहीनलिङ्गम् । अस्यामुकथनप्रयोजनम् सत्त्रे सत्रात्मको धर्मो दातृत्वेन प्रवर्त्तते अहीने चाहीना- त्मकः । “उभयतोऽतिरात्रं सत्त्रमुपरिष्टादहीनस्य” सू० उभयत इत्यादावन्तेऽतिरात्रो यस्य तदुभयतोऽतिरात्रम् उपरिष्टात् अन्तएव । “यजमानाः सर्वे सत्त्रेषु” सू० । कर्त्तारो भवन्ति य ऋत्विजस्ते यजमाना इत्यनेनार्त्वि- जीनान् पदार्थान् लक्षणयानूद्य यजभानाः कर्तृत्वेन विधीयन्ते । “अदक्षिणानि च स्वामियोगात्” सू० । सत्राणि भवन्ति न हि कश्चिदात्मनैवात्मानं परिक्री- णाति । अत्र हि स्वामिन एवार्त्विज्यम् अनुपपन्न- आत्मपरिक्रयः “गृहपतिर्याजमानमयुक्तत्वात्” सू० याजमानं यत्कर्म तद्मृहपतिः करोति कर्मान्तरे तस्या- युक्तत्वात् इतरेषां चाध्वर्य्यवादिषु योगात् । “दर्श- नाच्च” सू० दृश्यते चायमर्थः तस्माद् यदि बहवो प्रय- च्छेयुरिति । “सर्वे संस्कारान्” मू० यद्यत्संस्कारकं याजमानं यथा वपनादि तत्सर्वे कुर्युः तेन हि यज- माना । संम्क्रियन्ते । “दर्शने वचनात्” सू० यत्तु दर्श- नमुक्तम् तद्वचनम् गृहपतये एकस्मै दनिमुक्तम् वचनं किमिव न कुर्य्यात् । “अविभवति गृहपत्यन्वारम्भ” सू० न संभवत्यनेककर्तृके पदार्थे वेदबन्धनाग्न्यन्वाधानादौ गृहपतेरन्वारम्भः सर्वैः कर्त्तव्यः । “पदार्थेष्वेकः कृत- त्वात्” सू० यत् पुनः क्रत्वभिनिर्वृत्त्यर्थमेव कर्म यथा पात्रासादनमाज्यावेक्षणं वा तत्रावास्यैव कर्तृत्वम् कृतत्वात् पदार्थस्य । परार्थे यजमानकर्तृके आज्या- वेक्षणादौ एको गृहपतिः कुतः कृतत्वात् एकेनापि कृतः कृत एव यतः । “अग्निं चेष्यमाणाः समारोह्य गृहपति- र्मध्ये मन्यत्यर्धश इतरे दक्षिणोत्तराः” सू० समारोह्येति च पूर्वकासतामात्रे ल्यबादेशो न समानकर्तृकतायाम् । “गृहपत्याहवनीयेऽङ्गारप्रासनम्” सू० । “तत्र प्राजा- पत्यः पशुः” सू० । तत्र विहारे प्राजापत्यः पशुर्भवति । पुनर्ग्रहणाच्चाहर्गणे प्राजापत्यस्य नियमः तथा चाश्वमेधे नियमदर्शनं भवति प्राजपत्यमालभेतेति । तत्र साधा- रणीकृते विहारे । “आज्येन पत्नीसंयाजा गृहपति- वर्जम्” सू० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5206-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सत्त्रसत्त्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सत्त्र 📚 ➤ यज्ञीय अवधी जो प्रायः १३ से १०० दिन तक होने वाले यज्ञों में पाई जाती हैं

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सत्त्र 📚n. ‘session’, a great Soma sacrifice (lasting accord. to some, from 13…🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें