🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:04:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सत्त्र
sattra
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सत्त्र n. ‘session’, a great Soma sacrifice (lasting accord. to some, from 13 to 100 days and performed by many officiating Brāhmans; also applied to any oblation or meritorious work equivalent to the performance of a Sattra; सत्त्रस्यर्द्धिः N. of a Sāman, ĀrṣBr.), RV. &c. &c.
a house, asylum, hospital, Rājat.; Kathās.
an assumed form or disguise, illusive semblance, MBh.; Daś.
fraud, deception, L.
a wood, forest, Kir.
a tank, pond, L.
liberality, munificence, L.
wealth, L.
clothes, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सत्त्र न० सद--ष्ट्र । १ स्थाने २ यज्ञभेदे ३ सदादाने ४ आच्छा- दने ५ अरण्ये ६ कैतवे मेदि० ७ धने ८ गृहे ९ दाने १० स- रसि नानार्थकोषः । सदादानञ्च सदक्षिणं सततान्नदानम् । यज्ञभेदश्च द्वादशाहादिसाध्यः ज्योतिष्टोमादिः यथोक्तं कात्या० श्रौ० १२ । १ । ४ । सूत्रभाष्यादौ “द्वाढशाहः सत्त्र- महीनश्च” सू० “सत्त्ररूपः अहीनरूपश्च भवति द्विविधः । [] आसत उपयन्तीति सत्त्रस्य सिङ्गं यजते इत्यहीनस्य । अत्र विशेषमाह “द्वादशाहमृद्धिकामा उपेयुरिति तथा त्र- योदशरात्रमासीरन्निति सत्त्रलिङ्गम् द्वादशाहेन प्रजाकामं याजयेदित्यहीनलिङ्गम् । अस्यामुकथनप्रयोजनम् सत्त्रे सत्रात्मको धर्मो दातृत्वेन प्रवर्त्तते अहीने चाहीना- त्मकः । “उभयतोऽतिरात्रं सत्त्रमुपरिष्टादहीनस्य” सू० उभयत इत्यादावन्तेऽतिरात्रो यस्य तदुभयतोऽतिरात्रम् उपरिष्टात् अन्तएव । “यजमानाः सर्वे सत्त्रेषु” सू० । कर्त्तारो भवन्ति य ऋत्विजस्ते यजमाना इत्यनेनार्त्वि- जीनान् पदार्थान् लक्षणयानूद्य यजभानाः कर्तृत्वेन विधीयन्ते । “अदक्षिणानि च स्वामियोगात्” सू० । सत्राणि भवन्ति न हि कश्चिदात्मनैवात्मानं परिक्री- णाति । अत्र हि स्वामिन एवार्त्विज्यम् अनुपपन्न- आत्मपरिक्रयः “गृहपतिर्याजमानमयुक्तत्वात्” सू० याजमानं यत्कर्म तद्मृहपतिः करोति कर्मान्तरे तस्या- युक्तत्वात् इतरेषां चाध्वर्य्यवादिषु योगात् । “दर्श- नाच्च” सू० दृश्यते चायमर्थः तस्माद् यदि बहवो प्रय- च्छेयुरिति । “सर्वे संस्कारान्” मू० यद्यत्संस्कारकं याजमानं यथा वपनादि तत्सर्वे कुर्युः तेन हि यज- माना । संम्क्रियन्ते । “दर्शने वचनात्” सू० यत्तु दर्श- नमुक्तम् तद्वचनम् गृहपतये एकस्मै दनिमुक्तम् वचनं किमिव न कुर्य्यात् । “अविभवति गृहपत्यन्वारम्भ” सू० न संभवत्यनेककर्तृके पदार्थे वेदबन्धनाग्न्यन्वाधानादौ गृहपतेरन्वारम्भः सर्वैः कर्त्तव्यः । “पदार्थेष्वेकः कृत- त्वात्” सू० यत् पुनः क्रत्वभिनिर्वृत्त्यर्थमेव कर्म यथा पात्रासादनमाज्यावेक्षणं वा तत्रावास्यैव कर्तृत्वम् कृतत्वात् पदार्थस्य । परार्थे यजमानकर्तृके आज्या- वेक्षणादौ एको गृहपतिः कुतः कृतत्वात् एकेनापि कृतः कृत एव यतः । “अग्निं चेष्यमाणाः समारोह्य गृहपति- र्मध्ये मन्यत्यर्धश इतरे दक्षिणोत्तराः” सू० समारोह्येति च पूर्वकासतामात्रे ल्यबादेशो न समानकर्तृकतायाम् । “गृहपत्याहवनीयेऽङ्गारप्रासनम्” सू० । “तत्र प्राजा- पत्यः पशुः” सू० । तत्र विहारे प्राजापत्यः पशुर्भवति । पुनर्ग्रहणाच्चाहर्गणे प्राजापत्यस्य नियमः तथा चाश्वमेधे नियमदर्शनं भवति प्राजपत्यमालभेतेति । तत्र साधा- रणीकृते विहारे । “आज्येन पत्नीसंयाजा गृहपति- वर्जम्” सू० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5206-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें