🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:39:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सदृश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सदृश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सदृश

अर्थ: समान, मिलता-जुलता, तुल्य, अनुरुप

संस्कृत: पर्याय: वाच्यलिङ्ग, सम, तुल्य, सदृक्ष, सदृश्

व्युत्पत्ति: समानं दर्शनमस्य - दृश् + क्स, क्विन्, कञ् वा, समानस्य सादेशः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सदृश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सदृश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सदृश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासदृशःसदृशौसदृशाः
द्वितीयासदृशम्सदृशौसदृशान्
तृतीयासदृशेनसदृशाभ्याम्सदृशैः
चतुर्थीसदृशायसदृशाभ्याम्सदृशेभ्यः
पञ्चमीसदृशात् / सदृशाद्सदृशाभ्याम्सदृशेभ्यः
षष्ठीसदृशस्यसदृशयोःसदृशानाम्
सप्तमीसदृशेसदृशयोःसदृशेषु
सम्बोधनहे सदृशहे सदृशौहे सदृशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सदृश
सदृश
sadṛśa
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सदृश mf(ई, once in R. आ)n. like, resembling, similar to (gen. instr., loc., or comp.) or in (instr. loc., or comp.), RV. &c. &c. (accord. to Pat. on Pāṇ. vi, 2, 11, Vārtt. 2 also compounded with a gen., e.g. दास्याः-स्˚, वृषल्याः-स्˚)
conformable, suitable, fit, proper, right, worthy, MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1140,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सदृश त्रि० समानं दर्शनमस्य समान + दृश--टक् । तुल्यरूपे स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5209,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सदृशः, त्रि, (समान इव दृश्यतेऽसौ । समान + दृश + कञ् । “दृक्दृशवतुषु ।” ६ । ३ । ८९ । इति समानस्य सः ।) समः । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । १ । १५ । “आकारसदृशप्रज्ञः प्रज्ञया सदृशागमः । [] आगमैः सदृशारम्भ आरम्भसदृशोदयः ॥”) उचितः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-235-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सदृश" आता है (32)
इव उपमावाचक शब्द । समान । नाई । तरह । सदृश । तुल्य । जैसेसा समान । तुल्य । सदृश । बराबर । जैसे,—उनका रंग तुम्ही सा हैसंकाश समान । सदृश । मिलता जुलाता । (समासंत में)सवर्ण समान । सदृश । एक ही प्रकार का । समान वर्ण का । समान जाति कासम्मित समान । सदृश । अनुरूप । मिलता जुलताप्रतिपक्ष समान । सदृशसन्निभ सदृश । समान । मिलता जुलतासलिंग समान लिंग से युक्त । समान चिह्नवाला । सदृश । अनुरुपप्रतिम समान । सदृश । विशेष— इस शब्द का व्यवहार केवल यौगिक में, शब्द के अंत मे…तुल्यरूप समरूप । सदृश । एक जैसाप्रतिवर्णिक समान रंगवाला । तुल्य । सदृशअनरुअ पु वि॰ समान । तुल्य । सदृशसरीखा सदृश । समान । तुल्यसरुपी समान रुपवाला । सदृशसारीख सारीखा पु वि॰ समान । तुल्य । सदृशसिरखी सदृश । समान । सरीखीअनुरुप तुल्य रूप का । सदृश । समान सरीखामानिंद समान । तुल्य । सदृश । जैसे, - वे, भी आपके ही मानिंद शरीफ हैंअनुहारि समान । सदृश । तुल्य । बराबरसन्निकाश उसी रुप रंग का । सदृश । समानअनु जिस शब्द के पहले यह उपसर्ग लगता है उसमें इन अर्थो का संयोग करता है—समान जो रूप, गुण, मान, मूल्य, महत्व आदि में एक से हों । जिनमें परस्पर कोई अ…शालीन जो धृष्ट या उद्दंड न हो । विनीत । नम्रअनुसार अनुकूल । मुआफिकप्रख्य श्रेष्ठ । वरिष्टसे करण और अपादान कारक का चिह्न । तृतीया और पंचमी की विभक्ति । जैसे—(क) मै…सलोक नगर । शहरकरीन साथ रहने या बैठनेवालाजैसा जिस प्रकार का । जिस रूप रंग, आकृति या गुण का । जैसे,— (क) जैसा देवता व…रुपी रुप । विशिष्ट रुपवाला । रुपधारीसरुप रुपयुक्त । आकारवालामुआफिक जे विरुद्ध न हो । अनुकूल

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सदृशसदृश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सदृश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सदृश 📚 ➤ समान, मिलता-जुलता, तुल्य, अनुरुप
संस्कृत: पर्याय: वाच्यलिङ्ग, सम, तुल्य, सदृक्ष, सदृश्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सदृश 📚mf(ई, once in R. आ)n. like, resembling, similar to (gen. instr., loc.,…🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सदृश
समान/सदृश (२.१०.३७) — सम, तुल्य, सदृक्ष, सदृश्, साधारण, समान

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें