🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:01:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सनक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सनक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सनक

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: former, old, ancient (°कात् ind. ‘from of old’), RV.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सनक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सनक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सनक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासनकःसनकौसनकाः
द्वितीयासनकम्सनकौसनकान्
तृतीयासनकेनसनकाभ्याम्सनकैः
चतुर्थीसनकायसनकाभ्याम्सनकेभ्यः
पञ्चमीसनकात् / सनकाद्सनकाभ्याम्सनकेभ्यः
षष्ठीसनकस्यसनकयोःसनकानाम्
सप्तमीसनकेसनकयोःसनकेषु
सम्बोधनहे सनकहे सनकौहे सनकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सनक
सनक
sanaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सनक १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शङ्क ( =खटका)]
१. किसी बात की धुन । मन की झोंक । वेग के साथ मन की प्रवृत्ति । मुहा॰—सनक चढ़ना या सवार होना = धुन होना ।
२. उन्माद की सी वृत्ति । खब्त । जुनून । मुहा॰—सनक आना = पागल होना । खब्ती होना । सनक जाना = पागल होना । सनकना । सनक लेना = पागलों का सा काम करना ।
सनक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] ब्रह्मा के चार मानस पुत्रों में से एक । विशेष—ये परम ज्ञानी और विष्णु के समासद माने गए हैं । शेष के नाम हैं—सन, सनत्कुमार और सनंदन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सनक mfn. former, old, ancient (˚कात् ind. ‘from of old’), RV.
सनक m. N. of a Ṛṣi (one of the four mind-born sons of Brahmā, described as one of the counsellors or companions of Viṣṇu and as inhabiting the Janar-loka; the other three are Sana, Sanatkumāra, and sa-nandana; some reckon seven of these mind-born sons), MBh.; Hariv.; BhP. (cf. RTL. 422); of an inspired legislator, W.
सनक [cf. Lat. Seneca; Goth. sineigs.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1141,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सनकः N. of one of the four sons of Brahman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1086-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सनक पु० सन--वुन् । ब्रह्मणो मानसपुत्त्र मुनिभेदे “भगवद्ध्यानपूतेन मनसाऽन्यांस्तताऽसृजत् । सनकञ्च सनन्दङ्क सनातनमथात्मभूः । सनत्कुमारञ्च मुनीन् नि- ष्क्रियानूर्द्ध्वरेतसः । तान् वभाषे स्वभूः पुत्रान् प्रजाः सृ- जत पुत्रकाः! । तन्नैच्छन्मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणाः” भाग० ३ १३ अ० “धर्मस्य भार्य्या हिंसाख्या तस्यां पुत्रचतुष्टयम् । सम्प्राप्तंमुनिशार्दूलं योगशास्त्रविचा- रकम् । ज्येष्ठः सनत्कुमारोऽभूत् द्वितीयश्च सनातनः । तृतीयः सनको नाम चतुर्थश्च सनन्दनः” वामनपु० ५ ७ । ५ ८ अ० उक्ते धर्मपुत्रभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5210,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सनकः, पुं, विष्णुपारिषभेदः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ स तु ब्रह्मणश्चतुष्पुत्त्रान्तर्गतपुत्त्रविशेषः । यथा, -- “दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्वमन्यत । भगवद्ध्यानपूतेन मनसान्यांस्ततोऽसृजत् ॥ सनकञ्च सनन्दञ्च सनातनमथात्मभूः । सनत्कुमारञ्च मुनीन् निष्क्रयानूर्द्ध्वरेतसः ॥ तान् बभाषे स्वभूः पुत्त्रान् प्रजाः सृजत पुत्त्रकाः तन्नैच्छन्मोक्षधर्म्माणो वासुदेवपरायणाः ॥” इति श्रीभागवते ३ स्कन्धे १२ अध्यायः ॥ तस्य वासस्थानं जनलोकः । इति काशीखण्डम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-237-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सनक" आता है (14)
शणक एक प्राचीन ऋषि का नाण । सनकचतुःसन ब्रह्मा के चार पुत्र ।—सनक, सनंदन, सनातन और सनत्कुमार जो विष्णु के अवत…चतुस्सन सनक, सनत्कुमार, सनंदन और सनातन ये चारो ऋषिमनोलौल्य मन की लोलुपता । चित्त की चंचलता । सनकखब्त पागलपन । सनक । झक्क । मुहा॰—खब्त सवार होना = सनक चढना । पागलपन रहना । …जनून पागलपन । सनक । उन्माद । खब्तबौरई पागलपन । सनकजुनून पागलपन । सनक । झक । उन्मादमहाधर † संज्ञा पुं॰ महान् । श्रेष्ठ । महा धुरंधर । सनक, सनंदन, सनातन और सनत्…खाटि अरथीहिल्लोल हिलोरा । तरंग । लहरझक कोई काम करने की ऐसी धुन जिसमें आगा पीछा या भला बुरा न सूझेखलल रोक । अवरोध । रुकावट । बाधा । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—पड़नामानसषुत्र पुराणानुसार वह पुत्र या संतान जिसकी उत्पत्ति इच्छामात्र से ही हुई हो ।…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सनकसनक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सनक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सनक 📚 ➤ किसी बात की धुन । मन की झोंक । वेग के साथ मन की प्रवृत्ति । मुहा॰—सनक … उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): former, old, ancient (°कात् ind. ‘from of old’), RV.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सनक 📚किसी बात की धुन । मन की झोंक । वेग के साथ मन की प्रवृत्ति । मुहा॰—सनक …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें