🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:41:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सनक
sanaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सनक १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शङ्क ( =खटका)]
१. किसी बात की धुन । मन की झोंक । वेग के साथ मन की प्रवृत्ति । मुहा॰—सनक चढ़ना या सवार होना = धुन होना ।
२. उन्माद की सी वृत्ति । खब्त । जुनून । मुहा॰—सनक आना = पागल होना । खब्ती होना । सनक जाना = पागल होना । सनकना । सनक लेना = पागलों का सा काम करना ।
सनक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] ब्रह्मा के चार मानस पुत्रों में से एक । विशेष—ये परम ज्ञानी और विष्णु के समासद माने गए हैं । शेष के नाम हैं—सन, सनत्कुमार और सनंदन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सनक mfn. former, old, ancient (˚कात् ind. ‘from of old’), RV.
सनक m. N. of a Ṛṣi (one of the four mind-born sons of Brahmā, described as one of the counsellors or companions of Viṣṇu and as inhabiting the Janar-loka; the other three are Sana, Sanatkumāra, and sa-nandana; some reckon seven of these mind-born sons), MBh.; Hariv.; BhP. (cf. RTL. 422); of an inspired legislator, W.
सनक [cf. Lat. Seneca; Goth. sineigs.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1141,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सनकः N. of one of the four sons of Brahman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1086-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सनक पु० सन--वुन् । ब्रह्मणो मानसपुत्त्र मुनिभेदे “भगवद्ध्यानपूतेन मनसाऽन्यांस्तताऽसृजत् । सनकञ्च सनन्दङ्क सनातनमथात्मभूः । सनत्कुमारञ्च मुनीन् नि- ष्क्रियानूर्द्ध्वरेतसः । तान् वभाषे स्वभूः पुत्रान् प्रजाः सृ- जत पुत्रकाः! । तन्नैच्छन्मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणाः” भाग० ३ १३ अ० “धर्मस्य भार्य्या हिंसाख्या तस्यां पुत्रचतुष्टयम् । सम्प्राप्तंमुनिशार्दूलं योगशास्त्रविचा- रकम् । ज्येष्ठः सनत्कुमारोऽभूत् द्वितीयश्च सनातनः । तृतीयः सनको नाम चतुर्थश्च सनन्दनः” वामनपु० ५ ७ । ५ ८ अ० उक्ते धर्मपुत्रभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5210,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सनकः, पुं, विष्णुपारिषभेदः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ स तु ब्रह्मणश्चतुष्पुत्त्रान्तर्गतपुत्त्रविशेषः । यथा, -- “दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्वमन्यत । भगवद्ध्यानपूतेन मनसान्यांस्ततोऽसृजत् ॥ सनकञ्च सनन्दञ्च सनातनमथात्मभूः । सनत्कुमारञ्च मुनीन् निष्क्रयानूर्द्ध्वरेतसः ॥ तान् बभाषे स्वभूः पुत्त्रान् प्रजाः सृजत पुत्त्रकाः तन्नैच्छन्मोक्षधर्म्माणो वासुदेवपरायणाः ॥” इति श्रीभागवते ३ स्कन्धे १२ अध्यायः ॥ तस्य वासस्थानं जनलोकः । इति काशीखण्डम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-237-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सनक" आता है (14)
शणक एक प्राचीन ऋषि का नाण । सनकचतुःसन ब्रह्मा के चार पुत्र ।—सनक, सनंदन, सनातन और सनत्कुमार जो विष्णु के अवत…चतुस्सन सनक, सनत्कुमार, सनंदन और सनातन ये चारो ऋषिमनोलौल्य मन की लोलुपता । चित्त की चंचलता । सनकखब्त पागलपन । सनक । झक्क । मुहा॰—खब्त सवार होना = सनक चढना । पागलपन रहना । …जनून पागलपन । सनक । उन्माद । खब्तबौरई पागलपन । सनकजुनून पागलपन । सनक । झक । उन्मादमहाधर † संज्ञा पुं॰ महान् । श्रेष्ठ । महा धुरंधर । सनक, सनंदन, सनातन और सनत्…खाटि अरथीहिल्लोल हिलोरा । तरंग । लहरझक कोई काम करने की ऐसी धुन जिसमें आगा पीछा या भला बुरा न सूझेखलल रोक । अवरोध । रुकावट । बाधा । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—पड़नामानसषुत्र पुराणानुसार वह पुत्र या संतान जिसकी उत्पत्ति इच्छामात्र से ही हुई हो ।…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें