🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:25:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हिल्लोल
hillola
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हिल्लोल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हिलोरा । तरंग । लहर ।
२. आनंद की तरंग । मौज ।
३. कामशास्त्र के अनुसार एक रतिबंध या आसन ।
४. मौज । धुन । सनक ।
५. एक राग का नाम । हिंडोल ।
हिल्लोल २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ हिलोर] दे॰ हिंलोर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिल्लोल m. (cf. हिन्दोल) a wave, surge, MW.
a whim, ib.
a partic. form of sexual union, ib.
(in music) one of the Rāgas, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1300,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिल्लोलः 1 A wave, billow. --2 The musical mode called Hindola. --3 A caprice, whim. --4 A kind of coitus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1172-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिल्लोल दालने अद० चु० उभ० सक० सेट् । हिल्लालयति ते अजिहिल्लोलत् त ।
हिल्लोल पु० हिल्लोल--अच् । १ तरङ्गे “हृदि कृत्वा स्त्रियः पादौ कराभ्यां धारयेत् करौ । यथेष्टं ताडयेद् योनिं बन्धो हिल्लोलसंज्ञकः” रतिम० उक्ते २ रतिबन्धभेदे । थञ् । ३ दोलने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5431,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिल्लोल, त् क दोलने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरा०-पर०-अक०-सेट् ।) अन्तःस्थ- तृतीयद्वयमध्यस्तदेकोपधश्चायम् । अजिहि- ल्लोलद्वायुर्लताम् । इति दुर्गादासः ॥
हिल्लोलः, पुं, (हिल्लोलयति दोलयतीति । हिल्लोलत् क दोलने + अच् ।) तरङ्गः । ढेउ इति भाषा । यथा, -- “श्लाघ्यं नीरसकाष्ठताडनशतं श्लाघ्यः प्रचण्डा- तपः क्लेशः श्लाघ्यतरः सुपङ्कनिचयः श्लाघ्योऽति- दाहानलः । यत्कान्ताकुंचकुम्भबाहुलतिकाहिल्लोललीला- सुखं लब्धं कुम्भवर ! त्वया न हि सुखं दुःखैर्व्विना लभ्यते ॥” इति कालिदासकृतशृङ्गारतिलकः ॥ * ॥ रतिबन्धविशेषः । स च षोडशबन्धान्तर्गताष्टम- बन्धः । तस्य लक्षणं यथा, -- ‘हृदि कृत्वा स्त्रियाः पादौ कराभ्यां धारयेत्करौ । यथेष्टं ताडयेद्योनिं बन्धो हिल्लोलसंज्ञकः ॥” इति रतिमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-542-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हिल्लोल" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें