🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:09:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सनाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सनाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सनाय

अर्थ: हाथी के कानों की फड़फड़ाहट

व्युत्पत्ति: सन् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सन (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. सन (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासनःसनौसनाः
द्वितीयासनम्सनौसनान्
तृतीयासनेनसनाभ्याम्सनैः
चतुर्थीसनायसनाभ्याम्सनेभ्यः
पञ्चमीसनात् / सनाद्सनाभ्याम्सनेभ्यः
षष्ठीसनस्यसनयोःसनानाम्
सप्तमीसनेसनयोःसनेषु
सम्बोधनहे सनहे सनौहे सनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सन
सन
sana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शण] बोया जानेवाला एक प्रसिद्ध पौधा जिसकी छाल के रेशे से मजबूत रस्सियाँ आदि बनती है । विशेष—यह तीन साढ़े तीन हाथ ऊँचा होता है और इसका कांड सीधी छड़ी की तरह दूर तक ऊपर जाता है । फूल पीले रंग के होते हैं । कुआरी फसल के साथ यह खेतों में बोया जाता है और भादों कुआर में तैयार होता है । रेशेदार छिलका अलग करने के लिये इसके डंठल पानी में डालकर सड़ाए जाते हैं ।
सन पु † २ प्रत्य॰ [सं॰ सुन्तो या सङ्ग] अवधी में करणकारक का चिह्न । से । साथ ।
सन ३ संज्ञा स्त्री॰ [अनु॰] वेग से निकल जाने का शब्द । जैसे,—तीर सन से निकल गया ।
सन ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ब्रह्मा के चार मानस पुत्रों में से एक मानस- पुत्र ।
२. हाथी का कान फड़फड़ाना (को॰) ।
३. समर्पण । भेंट (को॰) ।
४. भोजन । आहार (को॰) ।
५. लाभ । प्राप्ति (को॰) ।
६. घंटापाटलि वृक्ष ।
सन ५ वि॰ [अनु॰ सुन]
१. सन्नाटे में आया हुआ । स्तव्ध । ठक ।
२. मौन । चुप । मुहा॰—जी सन होना = चित्त स्तब्ध होना । घबरा जाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सन m. (for 2. See p. 1141, col. 1) gain, acquisition (in अहं-सन and सु-षण, qq.vv.)
presenting, offering, BhP.
2. सन mf(आ)n. (derivation doubtful; for 1. See p. 1140, col. 3) old, ancient (अम् ind. ‘of old, formerly’), RV.; AV.
lasting long, BhP.
सन m. N. of a Ṛṣi (one of the four or seven spiritual sons of Brahmā; cf. सनक), MBh.; Hariv.
सन [cf. Lat. senex, senior; Lith. sénas; Goth. sinista.]
सनः in comp. for सनस्.
3. सन m. the flapping of an elephant's ears, L.
Bignonia Suaveolens or Terminalia Tomentosa (cf. 2. असन), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1140,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सनः The flapping of an elephant's ears. --न Ved. Food.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1086-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन पु० सन--अच । १ धण्टापारुलिवृक्षे । २ हस्तिकर्णास्फाले शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5210,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सनः, पुं, स्त्री, हस्तिकर्णास्फालः । यथा । कर्णा- स्फाले सनः सनी । इति शब्दरत्नावली ॥
सनः, पुं, घण्टापाटलिवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (सनत्कुमारः । सनकः । सनन्दनः । सनातनः । दाने, क्ली, । अखण्डिते, त्रि ॥ यथा, भागवते । २ । ७ । ५ । “तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया म आदौ सनात् स्वतपनः स चतुःसनोऽभूत् ॥” “स हरिः चतुसनोऽभूत् । सनत्कुमारः सनकः सनन्दनः सनातन इति चत्वारः सनशब्दा नाम्नि यस्य सः । कथम्भूतात् स्वतपसः सनात् अखण्डितात् यद्वा स्वतपसः सनात् दानात् समर्पणादित्यर्थः सनु दाने ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-237-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सन" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सनायसन (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: सन् + अच्)
अन्य सम्भावना: सन (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सनाय 📚 ➤ हाथी के कानों की फड़फड़ाहट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सन 📚बोया जानेवाला एक प्रसिद्ध पौधा जिसकी छाल के रेशे से मजबूत रस्सियाँ आदि…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सनाय: सन् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें