🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:35:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सन
sana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शण] बोया जानेवाला एक प्रसिद्ध पौधा जिसकी छाल के रेशे से मजबूत रस्सियाँ आदि बनती है । विशेष—यह तीन साढ़े तीन हाथ ऊँचा होता है और इसका कांड सीधी छड़ी की तरह दूर तक ऊपर जाता है । फूल पीले रंग के होते हैं । कुआरी फसल के साथ यह खेतों में बोया जाता है और भादों कुआर में तैयार होता है । रेशेदार छिलका अलग करने के लिये इसके डंठल पानी में डालकर सड़ाए जाते हैं ।
सन पु † २ प्रत्य॰ [सं॰ सुन्तो या सङ्ग] अवधी में करणकारक का चिह्न । से । साथ ।
सन ३ संज्ञा स्त्री॰ [अनु॰] वेग से निकल जाने का शब्द । जैसे,—तीर सन से निकल गया ।
सन ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ब्रह्मा के चार मानस पुत्रों में से एक मानस- पुत्र ।
२. हाथी का कान फड़फड़ाना (को॰) ।
३. समर्पण । भेंट (को॰) ।
४. भोजन । आहार (को॰) ।
५. लाभ । प्राप्ति (को॰) ।
६. घंटापाटलि वृक्ष ।
सन ५ वि॰ [अनु॰ सुन]
१. सन्नाटे में आया हुआ । स्तव्ध । ठक ।
२. मौन । चुप । मुहा॰—जी सन होना = चित्त स्तब्ध होना । घबरा जाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सन m. (for 2. See p. 1141, col. 1) gain, acquisition (in अहं-सन and सु-षण, qq.vv.)
presenting, offering, BhP.
2. सन mf(आ)n. (derivation doubtful; for 1. See p. 1140, col. 3) old, ancient (अम् ind. ‘of old, formerly’), RV.; AV.
lasting long, BhP.
सन m. N. of a Ṛṣi (one of the four or seven spiritual sons of Brahmā; cf. सनक), MBh.; Hariv.
सन [cf. Lat. senex, senior; Lith. sénas; Goth. sinista.]
सनः in comp. for सनस्.
3. सन m. the flapping of an elephant's ears, L.
Bignonia Suaveolens or Terminalia Tomentosa (cf. 2. असन), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1140,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सनः The flapping of an elephant's ears. --न Ved. Food.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1086-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन पु० सन--अच । १ धण्टापारुलिवृक्षे । २ हस्तिकर्णास्फाले शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5210,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सनः, पुं, स्त्री, हस्तिकर्णास्फालः । यथा । कर्णा- स्फाले सनः सनी । इति शब्दरत्नावली ॥
सनः, पुं, घण्टापाटलिवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (सनत्कुमारः । सनकः । सनन्दनः । सनातनः । दाने, क्ली, । अखण्डिते, त्रि ॥ यथा, भागवते । २ । ७ । ५ । “तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया म आदौ सनात् स्वतपनः स चतुःसनोऽभूत् ॥” “स हरिः चतुसनोऽभूत् । सनत्कुमारः सनकः सनन्दनः सनातन इति चत्वारः सनशब्दा नाम्नि यस्य सः । कथम्भूतात् स्वतपसः सनात् अखण्डितात् यद्वा स्वतपसः सनात् दानात् समर्पणादित्यर्थः सनु दाने ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-237-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सन" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें