🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:35:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सपत्नी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सपत्नी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सपत्नी

अर्थ: समानः पतिः यस्याः ब.स.ङीप्, न आदेशः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सपत्नी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सपत्नी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासपत्नीसपत्न्यौसपत्न्यः
द्वितीयासपत्नीम्सपत्न्यौसपत्नीः
तृतीयासपत्न्यासपत्नीभ्याम्सपत्नीभिः
चतुर्थीसपत्न्यैसपत्नीभ्याम्सपत्नीभ्यः
पञ्चमीसपत्न्याःसपत्नीभ्याम्सपत्नीभ्यः
षष्ठीसपत्न्याःसपत्न्योःसपत्नीनाम्
सप्तमीसपत्न्याम्सपत्न्योःसपत्नीषु
सम्बोधनहे सपत्निहे सपत्न्यौहे सपत्न्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सपत्नी
सपत्नी
sapatnī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सपत्नी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] एक ही पति की दूसरी स्त्री । जो अपने पति की दूसरी स्त्री हो । सौत । सौतिन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स—प˚त्नी See s.v.
1. स-पत्नी f. (once in R. ˚त्नि) a woman who has the same husband with another woman (Pāṇ. iv, 1, 35) or whose husband has other wives, a fellow-wife or mistress, female rival, RV.; &c.
2. स-पत्नी mfn. = next, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1148,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सपत्नी [समानः पतिर्यस्याः सा] A rival or fellow wife, rival mistress, co-wife (having the same husband with another); दिशः सपत्नी भव दक्षिणस्याः R. 6. 63, 14. 86; कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने Ś. 4. 17.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1091-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सपत्नी स्त्री समानः पतिर्यस्याः ङीप् न च । १ एकभर्तृकायां स्त्रियाम् २ समस्वामिकायां भूम्यादौ च । तत्र सपति- रित्यपि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5220,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सपत्नी, स्त्री, (समानः एकः पतिर्यस्याः । “नित्यं सपन्त्यादिषु ।” ४ । १ । ३५ । इति ङीप् । पत्युर्नकारादेशः समानस्य सभावोऽपि निपा- त्यते ।) समानपतिका । सतीन इति भाषा ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ४६३ । “या नीयते सपत्न्या प्रविश्य या वर्ज्जिता भुजङ्गेन । यमुनाया इव तस्याः सखि मलिनं जीवनं मन्ये ॥ यथा च । दौहित्राभावे सपत्नीपुत्त्रः । तस्य पुत्त्रत्वस्मरणात् । यथा मनुः । “सर्व्वासामेकपत्नीनामेका चेत् पुत्त्रिणी भवेत् । सर्व्वास्तास्तेन पुत्त्रेण प्राह पुत्त्रवतीर्म्मनुः ॥” एकपत्नीनामिति एकः पतिर्य्यासामिति । अत्र सपत्नीपुत्त्रस्य पुत्त्रत्वातिदेशात् तत्सत्त्वे- ऽपि स्त्रीणां सपिण्डनं मैथिलैरुक्तम् । तन्न । “पुत्त्रेणेव तु कर्त्तव्यं सपिण्डीकरणं स्त्रियाः । पुरुषस्य पुनस्त्वन्ये भ्रातृपुत्त्रादयोऽपि ये ॥” इति लघुहारीतवचने एवकारेणातिदिष्टपुत्त्र- निषेधात् । इति शुद्धितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-255-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सपत्नी" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सपत्नीसपत्नी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सपत्नी 📚 ➤ समानः पतिः यस्याः ब.स.ङीप्, न आदेशः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सपत्नी 📚एक ही पति की दूसरी स्त्री । जो अपने पति की दूसरी स्त्री हो । सौत । सौत…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सपत्नी = स + प°त्नी अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬