🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:08:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सभासद्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सभासद्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सभासद्

अर्थ: किसी सभा या जलसे में सहायक

संस्कृत: सामाजिकाः · पर्याय: सभास्तार, सभ्य, सामाजिक

व्युत्पत्ति: सभा-सद्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सभासद् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सभासद् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सभासद् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासभासद् / सभासत्सभासदौसभासदः
द्वितीयासभासदम्सभासदौसभासदः
तृतीयासभासदासभासद्भ्याम्सभासद्भिः
चतुर्थीसभासदेसभासद्भ्याम्सभासद्भ्यः
पञ्चमीसभासदःसभासद्भ्याम्सभासद्भ्यः
षष्ठीसभासदःसभासदोःसभासदाम्
सप्तमीसभासदिसभासदोःसभासत्सु
सम्बोधनहे सभासद् / हे सभासत्हे सभासदौहे सभासदः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सभासद्
सभासद्
sabhāsad
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सभा में बैठने वाले (2.7.18) सभास्तार · सभ्य · सामाजिक
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सभा—सद् m. ‘sitting at an ass˚’, an assistant at a meeting or assessor in a court of justice, AV.; &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1151,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सभासद् पुं, (सभा + सद् + क्विप् ।) सभाभां सीदति उपविशति यः । तत्पर्य्यायः । सभास्तारः २ सभ्यः ३ सामाजिकः ४ । इत्य- मरः ॥ परिषद्वलः ५ पर्षद्वलः ६ परिषदः ७ पार्षदः ८ परिसभ्यः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ तल्लक्षणादि यथा । कात्यायनः । “सभ्यतावश्यवक्तव्यं धर्म्मार्थसहितं वचः । शृणोति यदि नो राजा स्यात्तु सभ्यस्तदानृणः ॥” सभ्यः समायां साधुः । तथाविधानाह याञ्ज- वल्क्यः । “श्रुताध्ययनसम्पन्नाः कुलीनाः सत्यवादिनः । राज्ञा सभासदः कार्य्याः शत्रौ मित्रे च ये समाः ॥” श्रुताध्यनसम्पन्नाः धर्म्मशास्त्रज्ञाः । कुलीनाः सङ्करादि-दोषशून्यमातापितृवंश-परम्पराकाः । गवस्मूताः मभासदः सभायां यथा सीदन्ति तथ दानमानसत्कारै राज्ञा कर्त्तव्याः । इति व्यवहारतत्त्वम् ॥ * ॥ अन्यच्च । “समः शत्रौ च मित्रे च धर्म्मशास्त्रविशारदः । विपमुख्यः कुलीनश्च धर्म्मधिकरणे भवेत् ॥ [] कार्य्यास्तथाविधास्तत्र द्विजमुख्याः सभासदः ॥” इति मत्स्यपुराणे १८९ अध्यायः ॥ बृहस्पतिस्तु सप्त पञ्च त्रयो वा सभासदो भवन्तीत्याह । “लोकवेदज्ञधर्म्मज्ञाः सप्त पञ्च त्रयोऽपि वा । यत्रोपाविष्टा विप्राः स्युः सा यज्ञसदृशी सभा ॥” किञ्च । “सप्राड्विवाकः सामात्यः सब्राह्मणपुरोहितः । ससभ्यः प्रेक्षको राजा स्वर्गे तिष्ठति धर्म्मतः ॥” तत्र ब्राह्मणा अनियुक्ताः सभासदस्तु नियुक्ता इति भेदः । तत्र नियुक्तानां यथावस्थितार्थ- कथनेऽपि यदि राजान्यथा करोति तदासौ निवारणीयोऽन्यथा दोषः । उक्तञ्चकात्यायनेन । “अन्यायेनापि तं यान्तं येऽनुयान्ति सभासदः । तेऽपि तद्भागिनस्तस्माद्रोधनीयः स तैर्नृपः ॥” इति मिताक्षरा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-266-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "सभासद्" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सभासद्सभासद् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सभासद् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सभासद् 📚 ➤ किसी सभा या जलसे में सहायक
संस्कृत: सामाजिकाः · पर्याय: सभास्तार, सभ्य, सामाजिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सभासद् 📚m. ‘sitting at an ass˚’, an assistant at a meeting or assessor in a co…🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सभासद्
सभा में बैठने वाले (२.७.१८) — सभास्तार, सभ्य, सामाजिक
सभा (३.३.१४५) — संसद्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सभासद् = सभा + सद् तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें