🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:51:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

समर्थन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

समर्थन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

समर्थन

अर्थ: संस्थापन, पुष्टि करना, ताईद करना

संस्कृत: युक्तायुक्तपरीक्षणम् · पर्याय: सम्प्रधारणा

व्युत्पत्ति: सम् + अर्थ् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. समर्थन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अर्थन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + अर्थ + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — समर्थन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमर्थनम्समर्थनेसमर्थनानि
द्वितीयासमर्थनम्समर्थनेसमर्थनानि
तृतीयासमर्थनेनसमर्थनाभ्याम्समर्थनैः
चतुर्थीसमर्थनायसमर्थनाभ्याम्समर्थनेभ्यः
पञ्चमीसमर्थनात् / समर्थनाद्समर्थनाभ्याम्समर्थनेभ्यः
षष्ठीसमर्थनस्यसमर्थनयोःसमर्थनानाम्
सप्तमीसमर्थनेसमर्थनयोःसमर्थनेषु
सम्बोधनहे समर्थनहे समर्थनेहे समर्थनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — समर्थन
समर्थन
samarthana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
समाधि (3.3.105) नियम
(उचित-अनुचित का) विचार करके निश्चय (2.8.25) सम्प्रधारणा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समर्थन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. यह निश्चय करना कि अमुक बात उचित है या अनुचित । वाजिब और गैरवाजिब का औसला करना ।
२. यह कहना कि अनुक बात ठीक है । किसी विषय में सहमत होता । किसी के मत का पोषण करना । जैसे,—मैं आपके इस कथन का समर्थन करता हुँ ।
३. विवेचन । मीमांसा ।
४. निषेध । वर्जन । मनाही ।
५. संभावना ।
६. उत्साह ।
७. सामर्थ्य । शक्ति । ताकत ।
७. विवाद की समाप्ति या अंत करना ।
९. आपत्ति (को॰) ।
१०. योग्यता (को॰) ।
११. अध्यवसाय (को॰) ।
१२. किसी हानि या अपराध की क्षतिपूति करना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-अर्थन n. (or f(आ). ) reflection, deliberation, contemplation (˚नं-√ कृ, ‘to reflect, consider’), MBh.; Kathās.
reconciling differences, reconciliation, W.
objecting, objection, ib.
सम्-अर्थन (अम्), n. establishing, maintaining, corroboration, vindication, justification, Pratāp.; Kuval.
energy, force, ability, competence (आत्, with gen., ‘by virtue of’), MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1157,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समर्थनं --ना 1 Establishing, supporting, corroborating. --2 Defending, vindicating, justifying; स्थितेष्वेतत्समर्थनं K. P. 7. --3 Pleading, advocating. --4 Judging, considering, imagining. --5 Deliberation, determination, deciding on the propriety or otherwise of anything. --6 Adequacy, efficacy, force, capability. --7 Energy, perseverance. --8 Reconciling differences, allaying disputes. --9 Objection.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1094-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समर्थन न० सम् + अर्थ--ल्युट् । इदमित्थमेवेति निश्चयहेतू- पन्यासेन निश्चायकव्यापारभेदे अमरः । युच् । तत्र, अश- क्येऽध्यवसाये च स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5230,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समर्थनं, क्ली, (सम् + अर्थ + ल्युट् ।) इदमुचित- मिदमनुचितमिति निश्चयः । तत्पर्य्यायः । संप्रधारणा २ । इत्यमरः ॥ समर्थना ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । २५ । ७३ । “शक्तिदेवस्य पार्श्वस्थो विष्णुदत्तः समर्थनम् । विनोदपूर्व्वकं कुर्व्वन् कथां कथितवानिमाम् ॥”) सामर्थ्यञ्च ॥ (यथा, महाभारते । १ । १३० । १० । “स तु ज्ञानगरीयस्त्वात् तपसश्च समर्थनात् । अवतस्थे महाप्राज्ञो धैर्य्येण परमेण ह ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-270-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समर्थन" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
समर्थनसमर्थन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अर्थन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + अर्थ + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

समर्थन 📚 ➤ संस्थापन, पुष्टि करना, ताईद करना
संस्कृत: युक्तायुक्तपरीक्षणम् · पर्याय: सम्प्रधारणा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
समर्थन 📚यह निश्चय करना कि अमुक बात उचित है या अनुचित । वाजिब और गैरवाजिब का औस…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
समर्थन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • समर्थन: सम् + अर्थ् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬