🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:52:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

समस्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

समस्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

समस्त

अर्थ: एक जगह डाला हुआ, सम्मिश्रित

संस्कृत: पर्याय: सम, सर्व, विश्व, अशेष, कृत्स्न

व्युत्पत्ति: सम् + अस् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. समस्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. समस्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — समस्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमस्तःसमस्तौसमस्ताः
द्वितीयासमस्तम्समस्तौसमस्तान्
तृतीयासमस्तेनसमस्ताभ्याम्समस्तैः
चतुर्थीसमस्तायसमस्ताभ्याम्समस्तेभ्यः
पञ्चमीसमस्तात् / समस्ताद्समस्ताभ्याम्समस्तेभ्यः
षष्ठीसमस्तस्यसमस्तयोःसमस्तानाम्
सप्तमीसमस्तेसमस्तयोःसमस्तेषु
सम्बोधनहे समस्तहे समस्तौहे समस्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — समस्त
समस्त
samasta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समस्त वि॰ [सं॰]
१. सब । कुल । समग्र । जैसे,—(क) उन्हें समस्त रामायण कंठ है । (ख) इस समय समस्त देश में एक नए प्रकार की जाग्रति हो रही है ।
२. एक में मिलाया हुआ । संयुक्त ।
३. जो समास द्वारा मिलाया गया हो । समासयुक्त ।
४. जो थोड़ें में किया गया हो । जो संक्षेप में हो । संक्षिप्त ।
५. जो समग्र में व्याप्त हो (को॰) ।
६. संमिश्रित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-अस्त mfn. thrown or put together, combined, united, whole, all, ŚBr. &c. &c.
(in gram.) compounded, compound
(in phil.) inherent in or pervading the whole of anything
abridged, contracted, W.
सम्-अस्त m. a whole, the aggregate of all the parts, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1158,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समस्त p. p. 1 Thrown together, combined; Pt. 1. 383. --2 Compounded. --3 Pervading the whole of anything. --4 Abridged, contracted, condensed. --5 All, whole, entire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1095-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समस्त त्रि० सम् + अस--क्त । १ संक्षिप्ते २ सकले अमरः । ३ व्याकरणोक्ते कृतसमासे शब्दभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5231,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समस्तं, त्रि, (सम् + अस् + क्तः ।) सम्पूर्णम् । तत्पर्य्यायः । समम् २ सर्व्वम् ३ विश्वम् ४ अशेषम् ६ कृत्स्नम् ६ निखिलम् ७ अखिलम् ८ निःशेषम् ९ समग्रम् १० सकलम् ११ पूर्णम् १२ अखण्डम् १३ अनूनकम् १४ । इत्यमरः ॥ अनन्तम् १५ । इति शब्दरत्नावली ॥ अन्यू- नम् १६ अनूनम् १७ । इति जटाधरः ॥ (यथा, तिष्णुपुराणे । १ । ४ । ३३ । “सूक्तान्यशेषाणि शटाकलापो घ्राणं समस्तानि हवींषि देव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-270-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समस्त" आता है (21)
सकल सब । सर्व । समस्त । कुलसिम प्रत्येक । संपूर्ण । समग्र । समस्तसर्व सारा । सब । समस्त । तमाम । कुल । यौ॰—सर्पकांचन = पूरा सोने का बना हुआ …समग्र समस्त । कुल । पूरा । सब । जैसे,—उसे समग्र लघुकौमुदी कंठ हैसाग्र समस्त । कुल । सबविश्वक संपूर्ण । समस्त । पूरासांगोपांग अंगों और उपांगों सहित । संपूर्ण । समस्त । पूर्ण । जैसे—(क) विवाह के कृ…सब जितने हों, वे कुल । समस्त । जैसे,—(क) इतना सुनते ही सब लोग वहाँ से चले…बनि पु ^१ वि॰ पूर्ण । समस्त । सबसमदाय समस्त । सब । कुलजुमिला पु † वि॰ सब । समस्त । संपूर्णसम समान । तुल्य । बराबरकेवल एकमात्र । अकेलासमंत सीमा । प्रांत । किनारा । सिराशाश्वत जो सदा स्थायी रहे । कभी नष्ट न होनेवाला । नित्यसंपूर्ण खूब भरा हुआ । पूरी तौर से भरा हुआसम्यक् समुदाय । समूहआखा झीने कपड़े से मढ़ा हुआ एक मेड़रेदार बरतन जिसमें मोटे आटे को रखकर चालने…झार पु † ^१ वि॰पूरा जो खाली न हो । भरा । परिपूर्णकुल्ल † संज्ञा पुं॰ कंठ । गला । ग्रीवा

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
समस्तसमस्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: समस्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

समस्त 📚 ➤ एक जगह डाला हुआ, सम्मिश्रित
संस्कृत: पर्याय: सम, सर्व, विश्व, अशेष, कृत्स्न

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
समस्त 📚सब । कुल । समग्र । जैसे,—(क) उन्हें समस्त रामायण कंठ है । (ख) इस समय स…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
समस्त
सम्पूर्ण के और नाम (३.१.६४) — विश्व, अशेष, कृत्स्न, निखिल, अखिल, निःशेष, समग्र, सकल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • समस्त: सम् + अस् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें