🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:51:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

समाप्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

समाप्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

समाप्त

अर्थ: पूर्ण किया हुआ, उपसंहृत, पूरा किया हुआ

व्युत्पत्ति: सम् + आप् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. समाप्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. समाप्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. आप्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + आप् + क्त
  4. आप्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + आप् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — समाप्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमाप्तःसमाप्तौसमाप्ताः
द्वितीयासमाप्तम्समाप्तौसमाप्तान्
तृतीयासमाप्तेनसमाप्ताभ्याम्समाप्तैः
चतुर्थीसमाप्तायसमाप्ताभ्याम्समाप्तेभ्यः
पञ्चमीसमाप्तात् / समाप्ताद्समाप्ताभ्याम्समाप्तेभ्यः
षष्ठीसमाप्तस्यसमाप्तयोःसमाप्तानाम्
सप्तमीसमाप्तेसमाप्तयोःसमाप्तेषु
सम्बोधनहे समाप्तहे समाप्तौहे समाप्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — समाप्त
समाप्त
samāpta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समाप्त वि॰ [सं॰]
१. जिसका अंत हो गया हो । जो खतम या पूरा हो । जैसे,—(क) जब आप अपनी सब बातें समाप्त कर लीजिएगा, तब मैं भी कुछ कहूँगा । (ख) आपका यह ग्रंथ कबतक समाप्त होगा ।
२. निपुण । कुशल । चतुर (को॰) ।
३. परिपूर्ण (को॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होता । यौ॰—समाप्तप्राय = जो लगभग समाप्त या पूर्ण हो । समा- प्तभूयिष्ठ = जो प्रायः पूरा हो गया हो । समाप्तशिक्ष = जिसने शिक्षा पूर्ण कर ली हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-आप्त mfn. completely obtained or attained or reached, concluded, completed, finished, ended, KātyŚr.; Mn.; MBh. &c.
perfect, clever, MBh. xiv, 2561
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1161,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समाप्त p. p. 1 Finished, concluded, completed. --2 Clever.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1097-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समाप्त त्रि० सम् + आप--क्त । १ अवसानप्राप्ते २ सम्यक्प्राप्ते च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5232,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समाप्तः, त्रि, (सम् + आप् + क्तः ।) समापन- प्राप्तः । समाप्तिविशिष्टः । यथा, -- “समाप्ते यदि जानीयान्मयैतदन्यथाकृतम् । यतस्तदन्यथाभूतं तत एव समापयेत् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-273-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समाप्त" आता है (33)
तय पूरा किया हुआ । निबटाया हुआ । समाप्त । जैसे, रास्ता तय करना । काम तय क…अवसित समाप्तपरिशिष्ट बचा हुआ । छूटा हुआ । अवशिष्ट । समाप्तपर्यवसित समाप्त । खत्मपरिनिष्ठित पूर्ण । संपन्न । समाप्तजायल जिसका नाश हो चुका हो । विनष्ट । समाप्त । बरबादअभिनिष्पन्न पूर्ण । समाप्त । सिद्धओवर समाप्त । खत्मफोत † वि॰ खत्म । समाप्तमिसमार नष्ट । समाप्त । ध्वस्तफ्ल्लाह समाप्त । नष्ट । बर्बाद । यौ॰—फनाफिल्लाह = अस्तित्व न रहना । ब्रह्मलीनअशेष शेषरहित । पुरा । समुचा । सब । तमामअस्त छिपा हुआ । तिरोहितविरत जो अनुरक्त न हो । जिसे चाह न हो । जिसका मन हटा हो । विमुख । जैसे,—स्त्…संहृत एकत्र किया हुशा । समेटा हुआअवसन्न विषादप्राप्त । विषणानिःशेष जिसमें कुछ शोष न हो । जिसका कोई अंश न रह गया हो । समूचा । सबसंपूर्ण खूब भरा हुआ । पूरी तौर से भरा हुआशामन शमनअवशेष बचा हुआ । शेष । बाकीप्रहीण परित्यक्तनिर्वृत वृक्षहीनपरिवृत्त घुमाया या लौटाया हुआउद्वस जनशून्य स्थानपरिणीत विवाहित । जिसका ब्याह हो चुका होचट्ट † वि॰खतम पूर्णअखीर अंत । छोरखलास छूटा हुआ । मुक्ततमाम पूरा । संपूर्ण । कुल । सारा । बिल्कुल । जैसे,—(क) दो ही बरस में तमाम र…ओरौता † वि॰निखूटना †पु क्रि॰ अ॰खुर्दबुर्द नष्ट भ्रष्ट

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
समाप्तसमाप्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: समाप्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | आप्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + आप् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

समाप्त 📚 ➤ पूर्ण किया हुआ, उपसंहृत, पूरा किया हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
समाप्त 📚जिसका अंत हो गया हो । जो खतम या पूरा हो । जैसे,—(क) जब आप अपनी सब बाते…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • समाप्त = सम + आप्त कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • समाप्त: सम् + आप् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें