🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:01:01 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

समाहार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

समाहार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

समाहार

अर्थ: संग्रह, समष्टि, संघात

संस्कृत: राशीकरणम् · पर्याय: समुच्चय

व्युत्पत्ति: सम् + आ + हृ + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. समाहार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — समाहार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमाहारःसमाहारौसमाहाराः
द्वितीयासमाहारम्समाहारौसमाहारान्
तृतीयासमाहारेणसमाहाराभ्याम्समाहारैः
चतुर्थीसमाहारायसमाहाराभ्याम्समाहारेभ्यः
पञ्चमीसमाहारात् / समाहाराद्समाहाराभ्याम्समाहारेभ्यः
षष्ठीसमाहारस्यसमाहारयोःसमाहाराणाम्
सप्तमीसमाहारेसमाहारयोःसमाहारेषु
सम्बोधनहे समाहारहे समाहारौहे समाहाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — समाहार
समाहार
samāhāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
संग्रह (3.2.16) समुच्चय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समाहार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बहुत सी चीजों को एक जगह इकट्ठा करना । संग्रह ।
२. समूह । राशि । ढेर ।
३. मिलना । मिलाप ।
४. शब्दों या वाक्यों का परस्पर संयोग (को॰) ।
५. द्वंद्व और द्विगु समासों का समष्टिविधायक एक उपभेद (को॰) ।
६. संक्षेपण । संकोचन (को॰) ।
७. वर्णमाला के दो अक्षरों का शब्दांश में योग । प्रत्याहार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-आहार m. seizing, taking hold of Gṛhyās.
aggregation, summing up, sum, totality, collection, assemblage, multitude, MBh.; Kāv. &c.
(in gram.) conjunction or connecting of words or sentences (as by the particle च), Śaṃk.; Prāt., Sch.; Pāṇ., Sch.
compounding of words, a compound (esp. applied to a Dvaṃdva whose last member is in the neuter gender [e.g. अहि-नकुलम्, ‘a snake and an ichneumon’], or to a Dvigu, when it expresses an aggregate; see त्रिलोकी), Pāṇ.
= प्रत्याहार, Vop. (cf. IW. 169 n.)
withdrawal (of the senses from the world), Kām.
contraction, abridgment, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1163,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समाहारः 1 A collection, an aggregate, assemblage; Māl. 9. --2 Composition of words. --3 Conjunction of words or sentences. --4 A subdivision of Dvandva and Dvigu compounds, expressing an aggregate. --5 Abridgment, contraction, conciseness1. --6 Combination of two letters of the alphabet into a syllable (= प्रत्याहार q. v.). [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1098-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समाहार पु० सम् + आ + हृ--घञ् । १ समुच्चये अमरः २ अनु- द्भूतावयवभेदे समूहे समाहारे द्वन्द्वे तु द्वित्वत्रित्वादिनैव समूहस्य बोधात् समूहत्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तम् । द्वन्द्वशब्दे ३७९२ पृ० द्विगुशब्दे च ३८१३ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5235,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समाहारः, पुं, (सं + आ + हृ + घञ् ।) समु- च्चयः । इत्यमरः ॥ बहूनां भिन्नानां बाह्य- व्यापारेण बुद्ध्या वा पञ्चमूली त्रिभुवनवत् राशीकरणम् । इति भरतः ॥ संक्षेपः । यथा, “समासस्तु समाहारः संक्षेपः संग्रहोऽपि च ।” इति हेमचन्द्रः ॥ समाहारद्वन्द्वसमाहारद्विगुसमासयोर्व्विवरणं समासशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-275-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समाहार" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
समाहारसमाहार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

समाहार 📚 ➤ संग्रह, समष्टि, संघात
संस्कृत: राशीकरणम् · पर्याय: समुच्चय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
समाहार 📚बहुत सी चीजों को एक जगह इकट्ठा करना । संग्रह🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
समाहार
संग्रह (३.२.१६) — समुच्चय
'च' (३.३.२५६) — अन्वाचय, इतरेतर, समुच्चय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • समाहार = सम + आहार कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • समाहार: सम् + आ + हृ + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें