🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:35:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

समुदाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

समुदाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

समुदाय

अर्थ: संग्रह, समुच्चय आदि

संस्कृत: समूहः, युद्धम् · पर्याय: समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर

व्युत्पत्ति: सम् + उद् + अय् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. समुदाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — समुदाय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमुदायःसमुदायौसमुदायाः
द्वितीयासमुदायम्समुदायौसमुदायान्
तृतीयासमुदायेनसमुदायाभ्याम्समुदायैः
चतुर्थीसमुदायायसमुदायाभ्याम्समुदायेभ्यः
पञ्चमीसमुदायात् / समुदायाद्समुदायाभ्याम्समुदायेभ्यः
षष्ठीसमुदायस्यसमुदाययोःसमुदायानाम्
सप्तमीसमुदायेसमुदाययोःसमुदायेषु
सम्बोधनहे समुदायहे समुदायौहे समुदायाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — समुदाय
समुदाय
samudāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
युद्ध के और नाम (2.8.106) संयत् · समिति · आजि · समित् · युध्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समुदाय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समूह । ढेर ।
२. झुंड । गरोह जैसे,—विद्वानों का समुदाय ।
३. युद्ध । समर । लड़ाई ।
४. पोछे को ओर को सेता ।
५. उदय ।
६. उन्नति । तरक्की ।
७. संयोग (को॰) ।
८. शरीर के तत्वों का समाहार (को॰) ।
९. एक नक्षत्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-उदाय m. combination, collection, multitude, mass, totality, a whole, Prāt.; Kāv.; Pañcat.
(with Buddhists) = सम्-उदय, Sarvad.
a partic. Nakṣatra, VarYogay.
war, battle, L.
the rear or reserve of an army, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1167,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समुदायः 1 A collection, multitude &c. --2 A word of more than one syllable; see समुदाय.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1100-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समुदायः, पुं, (सम् + उत् + अय + घञ् ।) समूहः । युद्धम् । इत्यमरः । २ । ५ । ४०; २ । ८ । १०६ ॥ पृष्ठस्थायिबलम् । इत्यजयः ॥ समुच्छ्रयः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-277-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समुदाय" आता है (14)
संघ समूह । समुदाय । दल । गणविवर्त समुदाय । समुह । राशिमंडली समूह । मोष्ठी । समाज । जमाअत । समुदायमंडलिका गोष्ठी । समुदाय । समूह । श्रेणीखैल समुदाय । जमाव । जनसमूह । यौ॰—खैलखाना = कुटुंब । खानदान । वंशगिरोह समूह । समुदाय । जमात । जनसमूह । दल । गोलजमीयत योष्ठी । दल । परिषद् । जमाअत । समुदायजमैयत दल । समुदायसमुदाइ समुदाई पु संज्ञा पुं॰ समूह । समुदायसमाज समूह । संघ । गरोह । दलसमूह एक हो तरह की बहुत सी चोजों का ढेर । राशिकबील मनुष्य । आदमीठट्ट एक स्थान पर स्थित बहुत सी वस्तुओं का समूह । एक स्थान पर खड़े बहुत से ल…पलटन अँगरेजी पैदल सेना का एक विभाग जिसमें दो या अधिक कंपनियाँ अर्थात् २०० क…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
समुदायसमुदाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

समुदाय 📚 ➤ संग्रह, समुच्चय आदि
संस्कृत: समूहः, युद्धम् · पर्याय: समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
समुदाय 📚समूह । ढेर🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
समुदाय
युद्ध के और नाम (२.८.१०६) — संयत्, समिति, आजि, समित्, युध्
समूह के और नाम (२.५.४२) — स्तोम, ओघ, निकर, व्रात, वार, संघात, संचय, समुदय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • समुदाय: सम् + उद् + अय् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें