🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:01:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सरस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सरस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सरस

अर्थ: रसीला, सजल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सरस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सरस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सरस (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासरसःसरसौसरसाः
द्वितीयासरसम्सरसौसरसान्
तृतीयासरसेनसरसाभ्याम्सरसैः
चतुर्थीसरसायसरसाभ्याम्सरसेभ्यः
पञ्चमीसरसात् / सरसाद्सरसाभ्याम्सरसेभ्यः
षष्ठीसरसस्यसरसयोःसरसानाम्
सप्तमीसरसेसरसयोःसरसेषु
सम्बोधनहे सरसहे सरसौहे सरसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सरस
सरस
sarasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सरस १ वि॰ [सं॰]
१. रसयुक्त । रसीला ।
२. गीला । भीगा । सजल ।
३. जो सूखा या मुरझाया न हो । हरा । ताजा ।
४. सुंदर । मनोहर ।
५. मधूर । मीठा ।
६. जिसमें भाव जगाने की शक्ति हो । भावपूर्ण । जैसे, — सरस काव्य । उ॰— (क) सरस काव्य रचना करौं खलजन सुनि न हसंत । — पृ॰ रा॰, १ ।५१ । (ख) निज कवित्त केहि लाग न नीका । सरस होहु अथवा अति फीका । — तुलसी (शब्द॰) ।
७. छप्पय छंद के ३५ वें भेद का नाम जिसमें ३६ गुरु, ८० लघु, कुल ११६ वर्ण या १५२ मात्राएँ होती हैं ।
८. रसिक । सहृदय । भावुक ।
९. बढ़कर । उत्तम । उ॰— ब्रह्मानंद हृदय दरस सुख लोचनिन अनुभए उभय सरस राम जागे हैं । — तुलसी (शब्द॰) ।
१०. पसीने से तर (को॰) ।
११. प्रेमपूर्ण । प्रणयोन्मत्त (को॰) ।
१३. घना । ठस । सांद्र (को॰) ।
सरस २ संज्ञा पुं॰ तालाब । सरोवर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरस n. (for स-रस See s.v.) = सरस्, a lake, pond, pool (see जल-, देव-, and मण्डूक-स्˚).
स—रस &c. See s.v.
स-रस mf(आ)n. (for सरस See p. 1182, col. 2) containing sap, juicy, pithy, potent, powerful, TS.; Br.; GṛŚrS.; Megh.
moist, wet, Hariv.; Kāv.; Kathās.
fresh, new, Mālav.; Śiś.; Sāh.
tasty, tasting like (comp.), Kathās.
elegant, beautiful, charming, gracious, Kāv.; Kathās.
expressive of poetical sentiment (see रस)
passionate, impassioned, enamoured, full of love or desire, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1182,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरस a. 1 Juicy, succulent. --2 Tasty, sapid. --3 Wet; Śi. 11. 54. --4 Wet with perspiration; Ku. 5. 85. --5 Full of love, impassioned; Bv. 1. 100 (where it means ‘full of honey’ also). --6 Charming, lovely, agreeable, beautiful; सरसवसंते Gīt. 1; Māl. 4. 8. --7 Fresh, new, blooming; Māl. 9. 10. --8 Expressive of poetical sentiment1; see रस. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1108-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरस न० सह रसेन जलेन आखादेन च सहस्य सः । १ सरोवरे शब्द च० २ रसान्विते ३ सार्द्रे च त्रि० । “सरसां सरसां परिमुव्य तनुम्” भट्टिः । ३ श्वेतत्रिवृतायां स्त्री रायमु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5249,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरसं, क्ली, (रसेन जलेन सह वर्त्तमानम् ।) सरोवरः । इति शब्दरत्नावली ॥ रसयुक्ते, त्रि । यथा, -- “कविता कोमलवनिता आयाता सुखदायिका । बलादानीयमाना सा सरसा विरसा भवेत् ॥” इत्युद्भटः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-288-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सरस" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सरससरस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सरस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सरस 📚 ➤ रसीला, सजल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सरस 📚रसयुक्त । रसीला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें