🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सरस
sarasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सरस १ वि॰ [सं॰]
१. रसयुक्त । रसीला ।
२. गीला । भीगा । सजल ।
३. जो सूखा या मुरझाया न हो । हरा । ताजा ।
४. सुंदर । मनोहर ।
५. मधूर । मीठा ।
६. जिसमें भाव जगाने की शक्ति हो । भावपूर्ण । जैसे, — सरस काव्य । उ॰— (क) सरस काव्य रचना करौं खलजन सुनि न हसंत । — पृ॰ रा॰, १ ।५१ । (ख) निज कवित्त केहि लाग न नीका । सरस होहु अथवा अति फीका । — तुलसी (शब्द॰) ।
७. छप्पय छंद के ३५ वें भेद का नाम जिसमें ३६ गुरु, ८० लघु, कुल ११६ वर्ण या १५२ मात्राएँ होती हैं ।
८. रसिक । सहृदय । भावुक ।
९. बढ़कर । उत्तम । उ॰— ब्रह्मानंद हृदय दरस सुख लोचनिन अनुभए उभय सरस राम जागे हैं । — तुलसी (शब्द॰) ।
१०. पसीने से तर (को॰) ।
११. प्रेमपूर्ण । प्रणयोन्मत्त (को॰) ।
१३. घना । ठस । सांद्र (को॰) ।
सरस २ संज्ञा पुं॰ तालाब । सरोवर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरस n. (for स-रस See s.v.) = सरस्, a lake, pond, pool (see जल-, देव-, and मण्डूक-स्˚).
स—रस &c. See s.v.
स-रस mf(आ)n. (for सरस See p. 1182, col. 2) containing sap, juicy, pithy, potent, powerful, TS.; Br.; GṛŚrS.; Megh.
moist, wet, Hariv.; Kāv.; Kathās.
fresh, new, Mālav.; Śiś.; Sāh.
tasty, tasting like (comp.), Kathās.
elegant, beautiful, charming, gracious, Kāv.; Kathās.
expressive of poetical sentiment (see रस)
passionate, impassioned, enamoured, full of love or desire, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1182,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरस a. 1 Juicy, succulent. --2 Tasty, sapid. --3 Wet; Śi. 11. 54. --4 Wet with perspiration; Ku. 5. 85. --5 Full of love, impassioned; Bv. 1. 100 (where it means ‘full of honey’ also). --6 Charming, lovely, agreeable, beautiful; सरसवसंते Gīt. 1; Māl. 4. 8. --7 Fresh, new, blooming; Māl. 9. 10. --8 Expressive of poetical sentiment1; see रस. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1108-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरस न० सह रसेन जलेन आखादेन च सहस्य सः । १ सरोवरे शब्द च० २ रसान्विते ३ सार्द्रे च त्रि० । “सरसां सरसां परिमुव्य तनुम्” भट्टिः । ३ श्वेतत्रिवृतायां स्त्री रायमु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5249,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरसं, क्ली, (रसेन जलेन सह वर्त्तमानम् ।) सरोवरः । इति शब्दरत्नावली ॥ रसयुक्ते, त्रि । यथा, -- “कविता कोमलवनिता आयाता सुखदायिका । बलादानीयमाना सा सरसा विरसा भवेत् ॥” इत्युद्भटः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-288-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सरस" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें