🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:47:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सर्ग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सर्ग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सर्ग

अर्थ: छोड़ना, परित्याग

संस्कृत: स्वभावः, निर्मोक्षः, निश्चयः, अध्यायभेदः, सृष्टिः · पर्याय: संसिद्धि, प्रकृति, स्वरूप, स्वभाव, निसर्ग

व्युत्पत्ति: सृज् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सर्ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सर्ग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासर्गःसर्गौसर्गाः
द्वितीयासर्गम्सर्गौसर्गान्
तृतीयासर्गेणसर्गाभ्याम्सर्गैः
चतुर्थीसर्गायसर्गाभ्याम्सर्गेभ्यः
पञ्चमीसर्गात् / सर्गाद्सर्गाभ्याम्सर्गेभ्यः
षष्ठीसर्गस्यसर्गयोःसर्गाणाम्
सप्तमीसर्गेसर्गयोःसर्गेषु
सम्बोधनहे सर्गहे सर्गौहे सर्गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सर्ग
सर्ग
sarga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सर्ग वि॰ [सं॰]
१. गमन । गति । चलना या बढ़ना ।
२. संसार । सृष्टी । जगत् की उत्पत्ति ।
३. बहाव । झोंक । प्रवाह ।
४. छोड़ना । चलाना । फेंकना ।
५. छोड़ा हुआ अस्त्र ।
६. मूल । उदगम । उत्पत्ति स्थान ।
११. प्रयत्न । चेष्टा ।
१२. संकल्प ।
१३. किसी ग्रंथ (विशेषत: काव्य) का अध्याय । प्रकरण । परिच्छेद । उ॰— प्रथम सर्ग जो सेष रह, दूजे सप्तक होइ । तीजे दोहा जानिए सगुन बिचारब सोइ ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ६७ ।
१४. मोह । मूर्छा ।
१५. शिव का एक नाम ।
१६. धावा । हमला (सेना का) ।
१७. स्वीकृति (को॰) ।
१८. युद्धोपकरण, शस्त्रादि का उत्पादन (को॰) ।
१९. रुद्र का एक पुत्र (को॰) ।
१०. जीव । प्राणी (को॰) ।
२१. मलत्याग (को॰) ।
सर्ग पु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्वर्ग] दे॰ स्वर्ग । यौ॰—सर्गपताली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सर्ग m. (ifc. f(आ). ; fr. √ सृज्) letting go, discharging, voiding (as excrement), MBh.; R.
starting (a race-horse), racing, RV.
a herd let loose from a stable, any troop or host or swarm or multitude, ib.; Rājat.
a draught of air, gust of wind, RV.
a stream, gush, rush, downpour (of any fluid; acc. with √ कृ, ‘to cast or strike down’, RV.)
a dart, shot, ib.
emission or creation of matter, primary creation (as opp. to प्रतिसर्ग ‘secondary creation’), creation of the world (as opp. to its प्रलय ‘dissolution’, and स्थिति, ‘maintenance in existence’; 9 different creations are enumerated in BhP. iii, 10, 13; आ सर्गात्, ‘from the creation or beginning of the world’; सर्गे ‘in the created world’), Up.; Mn.; MBh. &c.
a created being, creature (with दैव ‘a divine creation’, ‘a god’), Ragh.
begetting, procreation, MBh.
origin, BhP.
offspring, a child, ib.
nature, natural property, disposition, tendency, Bhag. v, 19
effort, exertion, resolution, resolve, will, Ragh.; Śiś.
a section, chapter, book, canto (esp. in an epic poem)
assent, agreement, L.
fainting (= मोह), L.
implement of war, MBh. xi, 2165 (Nīlak.)
= विसर्ग, the aspiration at the end of a word, Cat.
N. of Śiva, MBh.
of a son of Rudra, Pur.
सर्ग &c. See p. 1182, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1183,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सर्गः [सृज्-घञ्] 1 Relinquishment, abandonment. --2 Creation; अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चंद्रो नु कांतिप्रदः V. 1. 8. --3 The creation of the world; Ku. 2. 6; R. 3. 27. --4 Nature, the universe. --5 Natural property, nature. --6 Determination, resolve; गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एष ते R. 3. 51; 14. 42; Śi. 19. 38. --7 Assent, agreement. --8 A section, chapter, canto (as of a poem). --9 Rush, onset, advance (of troops). --10 Voiding of excrement. --11 N. of Śiva. --12 Fainting, swoon (मोह). --13 Ved. A horse. --Comp. --क्रमः the order of creation. --बंधः a great poem having several cantos, a Mahākāvya; सर्गबंधो महाकाव्यं S. D.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1108-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सर्ग पु० सृज--घञ् । १ स्वभावे २ सृष्टौ ३ निर्मोहे काव्यादेः ४ परिच्छेदे “सर्गोऽयमादिर्गतः” इति नैषधम् । ५ निश्चये अमरः “यदि सर्ग एष ते” इति रघुः । ६ मोक्षे ७ उ- त्साहे मेदि० ८ अनुमतो हेमच० । सृष्टिरूपः सर्गश्च नवविधः भाग० ३ । १० अ० उक्तो यथा “सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु यः । कालद्रव्य- गुणैरस्य त्रिविधः प्रतिसंक्रमः । आद्यस्तु महतः सर्गो गुणवैषभ्यमात्मनः । द्वितीयस्त्वहमो यत्र द्रव्यज्ञान- क्रियोदयः । भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान् । चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्तो यस्तु ज्ञानक्रियात्मकः । वैकारिको देवसर्गः पञ्चमो यन्मयं मनः । षष्ठस्तु तमसः सर्गो यस्त्वबुद्धिकृतः प्रभोः । षडिमे प्राकृताः सर्गा वैकृता- नपि मे शृणु । रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरि- मेधसः । सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षड्विधस्तस्थुषाञ्च यः । वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारावीरुधो द्रुमाः । उत्स्रोत- सस्तमःप्राया अन्तःस्पर्शाविशेषिणः । तिरश्चामष्टमः सर्गः सोऽष्टविंशद्विधो मतः । अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा हृद्यवेदिनः । गौरजो महिषः कृष्णः शूकरो नवयो रुरुः । द्विशफाः पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम! । खरोऽश्वोऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा । एते चैक- शफाः क्षत्तः! शृणु पञ्चनखान् पशून् । श्वा शृगालो वृको व्याव्रो मार्जारः शशशल्लकौ । सिंहः कपिर्गजः कूर्मो गोधा च मकरादयः । कङ्कगृध्रवकश्येनभास- भल्लूकवर्हिणः । हंससारसचक्राङ्गकाकोलूकादयः खगाः । अर्वाक्स्रोतास्तु नवमः क्षत्तरेकविधो नृणाम् । रजोऽ- धिकाः कर्मपरा दुःखे च सुखमानिनः । वैकृतास्त्रय एवैते देवसर्गाश्च सत्तम! । वैकारिकस्तु यः प्रोक्त कौ- मारस्तूभयात्मकः । देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधाः पितरो- ऽसुराः । गन्धर्वाप्मरसः सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणाः । भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्राः किन्नरादयः । दशैते वि- दुराख्याता सर्गास्ते विश्वसृक्कृताः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5250,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सर्गः, पुं, (सृज् + घञ् ।) स्वभावः । निर्म्मोक्षः । (यथा, महाभारते । १३ । १६२ । ३५ । “राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च धर्म्मिणः । नोपसेवन्ति राजेन्द्र सर्गं मूत्रपुरीषयोः ॥”) निश्चयः । (यथा, रघुः । ३ । ५१ । “गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एष ते न खल्वनिर्जित्य रघुं कृती भवान् ॥”) अध्यायः । (यथा, साहित्यदर्पणे । ६ । ५५९ । “नातिस्वल्पा नातिदीर्घाः सर्गा अष्टाधिका इह ॥”) सृष्टिः । इत्यमरः । ३ । ३ । २२ ॥ (यथा, मनुः । १ । २९ । “हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्म्माधर्म्मावृतानृते । यद्यस्य सोऽदधात् सर्गे तत्तस्य स्वयमाविशत् ॥” संसारः । यथा, गीतायाम् । ५ । १९ । “इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ॥”) मोहः । उत्साहः । इति मेदिनी ॥ अनुमतिः । इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥ सर्गविवरणं यथा, -- “अव्याकृतगुणक्षोभात् महतस्त्रिवृतोऽहमः । भूतसूक्ष्मेन्द्रियार्थानां सम्भवः सर्ग उच्यते ॥” इति श्रीभागवतम् ॥ नवधासर्गो यथा, -- “सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु यः । कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविधः प्रतिसंक्रमः ॥ आद्यस्तु महतः सर्गो गुणवैषम्यमात्मनः । द्बितीयस्त्वहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदयः ॥ भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान् । चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मकः ॥ वैकारिको देवसर्गः पञ्चमो यन्मयं मनः । षष्ठस्तु तमसः सर्गो यस्त्वबुद्धिकृतः प्रभोः ॥ षडिमे प्राकृताः सर्गा वैकृतानपि मे शृणु । रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधसः ॥ सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षड्विधस्तस्थुषाञ्च यः । वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारा वीरुधो द्रुमाः । उत्स्रोतसस्तमःप्राया अन्तःस्पर्शा विशेषिणः । तिरश्चामष्टमः सर्गः सोऽष्टाविंशद्विधो मतः ॥ अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा हृद्यवेदिनः । गौरजो महिषः कृष्णः शूकरो गवयो रुरुः ॥ द्बिशफाः पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम । खरोऽश्वोऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा ॥ एते चैकशफाः क्षत्तः शृणु पञ्चनखान् पशून् । श्वा शृगालो वृको व्याघ्रो मार्जारः शशशल्लकौ ॥ सिंहः कपिर्गजः कूर्म्मो गोधा च मकरादयः । कङ्कगृध्रवकश्येनभासभल्लकवर्हिणः ॥ हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादयः खगाः । अर्व्वाक्स्रोतस्तु नवमः क्षत्तरेकविधो नृणाम् ॥ रजोऽधिकाः कर्म्मपरा दुःखे च सुखमानिनः । वैकृतास्त्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम ॥ [] वैकारिकस्तु यः प्रोक्तः कौमारस्तूभयात्मकः । देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधाः पितरोऽसुराः ॥ गन्धर्व्वाप्सरसः सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणाः । भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्राः किन्नरादयः ॥ दशैते विदुराख्याताः सर्गास्ते विश्वसृक्कृताः । अतः परं प्रवक्ष्यामि वंशं मन्वन्तराणि च ॥ एवं रजःप्लुतः स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभूर्हरिः । सृजत्यमोघसंकल्प आत्मैवात्मानमात्मना ॥” इति च श्रीभागवते । ३ । १० । १४-२६ ॥ (विष्णुः । इति महाभारतम् । १३ । १४१ । ३० ॥ शिवः । इति च तत्रैव । १३ । १७ । १४८ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-295-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सर्ग" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सर्गसर्ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सर्ग 📚 ➤ छोड़ना, परित्याग
संस्कृत: स्वभावः, निर्मोक्षः, निश्चयः, अध्यायभेदः, सृष्टिः · पर्याय: संसिद्धि, प्रकृति, स्वरूप, स्वभाव, निसर्ग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सर्ग 📚गमन । गति । चलना या बढ़ना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सर्ग: सृज् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें