🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:48:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सर्ग्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सर्ग्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सर्ग्य

अर्थ: उपार्जन करना, प्राप्त करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: अर्जने

अंग्रेज़ी: to procure,to earn, to obtain

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सर्ग्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सर्ज् + ण्यत्
  2. सर्ग्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सर्ज् + ण्यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — सर्ग्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासर्ग्यःसर्ग्यौसर्ग्याः
द्वितीयासर्ग्यम्सर्ग्यौसर्ग्यान्
तृतीयासर्ग्येणसर्ग्याभ्याम्सर्ग्यैः
चतुर्थीसर्ग्यायसर्ग्याभ्याम्सर्ग्येभ्यः
पञ्चमीसर्ग्यात् / सर्ग्याद्सर्ग्याभ्याम्सर्ग्येभ्यः
षष्ठीसर्ग्यस्यसर्ग्ययोःसर्ग्याणाम्
सप्तमीसर्ग्येसर्ग्ययोःसर्ग्येषु
सम्बोधनहे सर्ग्यहे सर्ग्यौहे सर्ग्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — सर्ज् (भ्वादिगण) · अर्थ: उपार्जन करना, प्राप्त करना (अर्जने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसर्जतिसर्जतःसर्जन्ति
मध्यमसर्जसिसर्जथःसर्जथ
उत्तमसर्जामिसर्जावःसर्जामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सर्जति · लिट्: ससर्ज · लुट्: सर्जिता · लृट्: सर्जिष्यति · लोट्: सर्जतात् · लङ्: असर्जत् · विधिलिङ्: सर्जेत् · आशीर्लिङ्: सर्ज्यात् · लुङ्: असर्जीत् · लृङ्: असर्जिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सर्जन · ण्वुल्: सर्जकः · तृच्: सर्जिता · ण्यत्: सर्ज्यः · तव्य: सर्जितव्यः · अनीयर्: सर्जनीयः · क्त: सर्जितः · क्तवतु: सर्जितवान् · शतृ: सर्जन् · स्य-शतृ: सर्जिष्यन् · क्त्वा: सर्जित्वा · ल्यप्: प्रसर्ज्य · तुमुन्: सर्जितुम् · णमुल्: सर्जम् · घञ्: सर्गः · क्तिन्: सर्क्ति · क्वसु: ससर्ज्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सर्ग्य
सर्ग्य
sargya
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सर्ग्य See पाणि-स्˚.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1184,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सर्ग्यसर्ग्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सर्ज् + ण्यत् 📚
अन्य सम्भावना: सर्ग्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सर्ज् + ण्यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सर्ग्य 📚 ➤ उपार्जन करना, प्राप्त करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: अर्जने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सर्ग्य 📚See पाणि-स्˚🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सर्ग्य: सर्ज् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें