🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:59:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सहमूल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सह-+मूल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मूल

अर्थ: जड़ जमाना

संस्कृत: प्रतिष्ठायाम्

अंग्रेज़ी: to root, to be firm, to establish

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मूल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. मूल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मूल् (भ्वादिगण) · अर्थ: जड़ जमाना (प्रतिष्ठायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममूलतात् / मूलताद् / मूलतुमूलताम्मूलन्तु
मध्यममूल / मूलतात् / मूलताद्मूलतम्मूलत
उत्तममूलानिमूलावमूलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मूलति · लिट्: मुमूल · लुट्: मूलिता · लृट्: मूलिष्यति · लोट्: मूलतात् · लङ्: अमूलत् · विधिलिङ्: मूलेत् · आशीर्लिङ्: मूल्यात् · लुङ्: अमूलीत् · लृङ्: अमूलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मूलन · ण्वुल्: मूलकः · तृच्: मूलिता · ण्यत्: मूल्यः · तव्य: मूलितव्यः · अनीयर्: मूलनीयः · क्त: मूलितः · क्तवतु: मूलितवान् · शतृ: मूलन् · स्य-शतृ: मूलिष्यन् · क्त्वा: मूलित्वा · ल्यप्: प्रमूल्य · तुमुन्: मूलितुम् · णमुल्: मूलम् · घञ्: मूलः · क्तिन्: मूल्ति · क्वसु: मुमूल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मूल्
मूल्
mūl
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूल् (rather Nom. fr. मूल below) cl. 1. P. मूलति. (accord. to Vop. also Ā. ˚ते), to be rooted or firm, Dhātup. xv, 22 : Caus. मूलयति (xxxii, 63; Vop. also मोलयति), to plant or to grow.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (826,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूल् {vI.v} {c1c} U. (मूलति-ते) To take or strike root, be firm, stand fast. {vII.v} {c10c} U. (मूलयति-ते, मूलित) 1 To plant, cause to grow, rear. --2 To grow, sprout, germinate.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0874-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सह-मूलसमास: सह + मूल् अव्ययीभाव (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: मूल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मूल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सहमूल 📚सह 📚मूल् ➤ सह (सहना, सहन करना, शक्तिमान होना, संतुष्ट होना) + मूल् (जड़ जमाना)
संस्कृत: प्रतिष्ठायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सह 📚सहित । समेत🟠🔵🟣🟢🟤
मूल् 📚(rather Nom. fr. मूल below) cl. 1. P. मूलति. (accord. to Vop. also Ā. …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सह
साथ (३.४.४) — सार्धम्, साकम्, सत्रा, समम्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सहमूल = सह + मूल अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें