🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:55:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सहस्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सहस्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सहस्र

अर्थ: हजार

व्युत्पत्ति: समानं हसति - हस् + र

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सहस्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सहस्र (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासहस्रम्सहस्रेसहस्राणि
द्वितीयासहस्रम्सहस्रेसहस्राणि
तृतीयासहस्रेणसहस्राभ्याम्सहस्रैः
चतुर्थीसहस्रायसहस्राभ्याम्सहस्रेभ्यः
पञ्चमीसहस्रात् / सहस्राद्सहस्राभ्याम्सहस्रेभ्यः
षष्ठीसहस्रस्यसहस्रयोःसहस्राणाम्
सप्तमीसहस्रेसहस्रयोःसहस्रेषु
सम्बोधनहे सहस्रहे सहस्रेहे सहस्राणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सहस्र
सहस्र
sahasra
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स—हस्र See below.
सहस्र n. (rarely) m. (perhaps fr. 7. स + हस्र = Gk. χίλιοι for χεσλοι; cf. Pers. hazār) a thousand (with the counted object in the same case sg. or pl., e.g. सहस्रेण बाहुना, ‘with a thousand arms’, Hariv.; सहस्रं भिषजः, ‘a thousand drugs’, RV.; or in the gen., e.g. द्वे सहस्रे सुवर्णस्य, ‘two th˚ pieces of gold’, Rājat.; चत्वारि सहस्राणि वर्षाणाम्, ‘four th˚ years’, Mn.; sometimes in comp., either ibc., e.g. युग-सहस्रम्, ‘a th˚ ages’, Mn., or ifc., e.g. सहस्राश्वेन, ‘with a th˚ horses’; सहस्रम् may also be used as an ind., e.g. सहस्रम् ऋषिभिः, ‘with a th˚ Ṛṣis’, RV.; with other numerals it is used thus, एकाधिकं सहस्रम्, or एक-सहस्रम्, ‘a th˚ one’, 1001; द्व्यधिकं स्˚, ‘a th˚ two’, 1002; एकादशाधिकम् स्˚सहस्रम् or एकादशं स्˚ or एकादश-स्˚, ‘a th˚ eleven’ or ‘a th˚ having eleven’, 1011; विंशत्य्-अधिकं स्˚ or विमं स्˚, ‘a th˚ twenty’, 1020; द्वे सहस्रे or द्वि-सहच्रम्, ‘two th˚’; त्रीणि सहस्राणि or त्रि-सहस्रम्, ‘three th˚’ &c.), RV. &c. &c.
a thousand cows or gifts (= सहस्रं गव्यम् &c., used to express wealth; सहस्रं शताश्वम्, ‘a th˚ cows and a hundred horses’, ŚāṅkhŚr.), RV.; VS.; ŚBr. (in later language often = ‘1000 Paṇas’, e.g. Mn. viii, 120; 336 &c.)
any very large number (in Naigh. iii, 1 among the बहु-नामानि; cf. सहस्र-किरण &c. below)
सहस्र mf(ई)n. a thousandth or the thousandth (= सहस्र-तम which is the better form; cf. Pāṇ. v, 2, 57).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1195,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सहस्रं [समानं हसति हस् --र Tv.] 1 A thousand. --2 A large number. --Comp. --अंशु, --अर्चिस्, --कर, --किरण, --दीधिति, --धामन्, पाद, मरीचि, रश्मि, m. the sun; Ś. 7. 4; R. 13. 44; Mu. 3. 17. --अक्ष a. {1} thousand-eyed. {2} vigilant. --(क्षः) {1} an epithet of Indra. {2} of Puruṣa; Rv. 10. 90. {3} of Śiva. {4} of Viṣṇu. --आननः N. of Viṣṇu. --अधिपतिः a governor of one thousand villages. --अवरः a fine below a thousand, or from five hundred to a thousand Paṇas. --कांडा white Dūrvā grass. --कृत्वस् ind. a thousand times. --गुण a. a thousand-fold. --द a. liberal. --(दः) an epithet of Śiva. --दंष्ट्रः a kind of fish. --दृश्, --नयन, --नेत्र, --लोचन m. {1} epithets of Indra. {2} of Viṣṇu. --दोस् m. an epithet of Arjuna Kārtavīrya. --धारः the discus of [] Viṣṇu. --(रा) a stream of water for the ablution of an idol poured through a vessel pierced with a number of holes. --पत्रं {1} a lotus; R. 7. 11. {2} the Sārasa bird. --पाद् m. an epithet of Puruṣa. {2} of Śiva. {3} of Viṣṇu. {4} of Brahman. --बाहुः {1} an epithet of king Kārtavīrya q. v. {2} of the demon Bāṇa. {3} of Śiva. (or of Viṣṇu according to some). --भुजः, --मौलि m. epithets of Viṣṇu. --भुजा N. of Durgā. --मूर्वन् m. N. of Viṣṇu. --रोमन् n. a blanket. --वदनः N. of Viṣṇu. --वीर्या Dūrvā grass. --वेधं {1} sorrel. {2} a kind of sour gruel. --वेधिन् m. musk. (--n.) asa-fœtida. --शिखरः an epithet of the Vindhya mountain. --श्रवणः an epithet of Viṣṇu. --हर्यश्वः the car of Indra. --हस्तः an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1112-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहस्र न० समानं हसति हस--र । १ दशशतसङ्ख्यायां २ बहु- संख्याया ३ तत्संख्यान्विते च हेमच० । सहस्रसंख्यकाश्च केचित् पदार्थाः कविकल्प० यथा “गङ्गावक्त्रं शेषमूर्द्ध्वा पद्मदलम् रविकरः कार्त्तवीर्य्य- वाहुः बेदशाखा शक्रनयनम्” । “तत्र बहुसंख्यत्वे सहस्र- शीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपाद्” श्रुतिः । बहुशीर्षादि परत्वमत्र भाष्यादावुक्तम् । संख्यासंख्यययोः परत्वे- ऽस्य सर्वदैकवचनत्वम् यथा घटानां सहस्रं सुहस्रं घटा इत्यादि आवृत्तौ तु द्वित्वादिकं यथा द्वे सहस्रे त्रीणि सहस्राणीति “चत्वार्य्याहुः सहस्राणि” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5267,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहस्रं, क्ली, (सहो बलमस्त्यस्मिन्निति । सहस् + रः । “सहो बलनामसु व्याख्यातम् । रो मत्व- र्थीयः । अल्पापि भाविनी शक्तिरस्मिन्नस्ति ।” इति निघण्टुटीकायां देवराजयज्वा । ३ । १ ।) दशशतसंख्या । इति हेमचन्द्रः ॥ हाजार इति पारस्यभाषा । (यथा, मनुः । ३ । १७७ । “पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम् ॥”) तद्वाचकानि यथा । जाह्नवीवक्त्रम् १ शेष- शीर्षम् २ पद्मच्छदः ३ रविकरः ४ अर्ज्जुन- बाणः ५ वेदशाखा ६ इन्द्रदृष्टिः ७ । इति कविकल्पलता ॥ (बहु । इति निघण्टुः । ३ । १ ॥ यथा, -- “सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।” इति पुरुषसूक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-316-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सहस्र" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सहस्रसहस्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सहस्र 📚 ➤ हजार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सहस्र 📚See below🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सहस्र = स + हस्र अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें