🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:39:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सहस्र
sahasra
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स—हस्र See below.
सहस्र n. (rarely) m. (perhaps fr. 7. स + हस्र = Gk. χίλιοι for χεσλοι; cf. Pers. hazār) a thousand (with the counted object in the same case sg. or pl., e.g. सहस्रेण बाहुना, ‘with a thousand arms’, Hariv.; सहस्रं भिषजः, ‘a thousand drugs’, RV.; or in the gen., e.g. द्वे सहस्रे सुवर्णस्य, ‘two th˚ pieces of gold’, Rājat.; चत्वारि सहस्राणि वर्षाणाम्, ‘four th˚ years’, Mn.; sometimes in comp., either ibc., e.g. युग-सहस्रम्, ‘a th˚ ages’, Mn., or ifc., e.g. सहस्राश्वेन, ‘with a th˚ horses’; सहस्रम् may also be used as an ind., e.g. सहस्रम् ऋषिभिः, ‘with a th˚ Ṛṣis’, RV.; with other numerals it is used thus, एकाधिकं सहस्रम्, or एक-सहस्रम्, ‘a th˚ one’, 1001; द्व्यधिकं स्˚, ‘a th˚ two’, 1002; एकादशाधिकम् स्˚सहस्रम् or एकादशं स्˚ or एकादश-स्˚, ‘a th˚ eleven’ or ‘a th˚ having eleven’, 1011; विंशत्य्-अधिकं स्˚ or विमं स्˚, ‘a th˚ twenty’, 1020; द्वे सहस्रे or द्वि-सहच्रम्, ‘two th˚’; त्रीणि सहस्राणि or त्रि-सहस्रम्, ‘three th˚’ &c.), RV. &c. &c.
a thousand cows or gifts (= सहस्रं गव्यम् &c., used to express wealth; सहस्रं शताश्वम्, ‘a th˚ cows and a hundred horses’, ŚāṅkhŚr.), RV.; VS.; ŚBr. (in later language often = ‘1000 Paṇas’, e.g. Mn. viii, 120; 336 &c.)
any very large number (in Naigh. iii, 1 among the बहु-नामानि; cf. सहस्र-किरण &c. below)
सहस्र mf(ई)n. a thousandth or the thousandth (= सहस्र-तम which is the better form; cf. Pāṇ. v, 2, 57).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1195,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सहस्रं [समानं हसति हस् --र Tv.] 1 A thousand. --2 A large number. --Comp. --अंशु, --अर्चिस्, --कर, --किरण, --दीधिति, --धामन्, पाद, मरीचि, रश्मि, m. the sun; Ś. 7. 4; R. 13. 44; Mu. 3. 17. --अक्ष a. {1} thousand-eyed. {2} vigilant. --(क्षः) {1} an epithet of Indra. {2} of Puruṣa; Rv. 10. 90. {3} of Śiva. {4} of Viṣṇu. --आननः N. of Viṣṇu. --अधिपतिः a governor of one thousand villages. --अवरः a fine below a thousand, or from five hundred to a thousand Paṇas. --कांडा white Dūrvā grass. --कृत्वस् ind. a thousand times. --गुण a. a thousand-fold. --द a. liberal. --(दः) an epithet of Śiva. --दंष्ट्रः a kind of fish. --दृश्, --नयन, --नेत्र, --लोचन m. {1} epithets of Indra. {2} of Viṣṇu. --दोस् m. an epithet of Arjuna Kārtavīrya. --धारः the discus of [] Viṣṇu. --(रा) a stream of water for the ablution of an idol poured through a vessel pierced with a number of holes. --पत्रं {1} a lotus; R. 7. 11. {2} the Sārasa bird. --पाद् m. an epithet of Puruṣa. {2} of Śiva. {3} of Viṣṇu. {4} of Brahman. --बाहुः {1} an epithet of king Kārtavīrya q. v. {2} of the demon Bāṇa. {3} of Śiva. (or of Viṣṇu according to some). --भुजः, --मौलि m. epithets of Viṣṇu. --भुजा N. of Durgā. --मूर्वन् m. N. of Viṣṇu. --रोमन् n. a blanket. --वदनः N. of Viṣṇu. --वीर्या Dūrvā grass. --वेधं {1} sorrel. {2} a kind of sour gruel. --वेधिन् m. musk. (--n.) asa-fœtida. --शिखरः an epithet of the Vindhya mountain. --श्रवणः an epithet of Viṣṇu. --हर्यश्वः the car of Indra. --हस्तः an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1112-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहस्र न० समानं हसति हस--र । १ दशशतसङ्ख्यायां २ बहु- संख्याया ३ तत्संख्यान्विते च हेमच० । सहस्रसंख्यकाश्च केचित् पदार्थाः कविकल्प० यथा “गङ्गावक्त्रं शेषमूर्द्ध्वा पद्मदलम् रविकरः कार्त्तवीर्य्य- वाहुः बेदशाखा शक्रनयनम्” । “तत्र बहुसंख्यत्वे सहस्र- शीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपाद्” श्रुतिः । बहुशीर्षादि परत्वमत्र भाष्यादावुक्तम् । संख्यासंख्यययोः परत्वे- ऽस्य सर्वदैकवचनत्वम् यथा घटानां सहस्रं सुहस्रं घटा इत्यादि आवृत्तौ तु द्वित्वादिकं यथा द्वे सहस्रे त्रीणि सहस्राणीति “चत्वार्य्याहुः सहस्राणि” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5267,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहस्रं, क्ली, (सहो बलमस्त्यस्मिन्निति । सहस् + रः । “सहो बलनामसु व्याख्यातम् । रो मत्व- र्थीयः । अल्पापि भाविनी शक्तिरस्मिन्नस्ति ।” इति निघण्टुटीकायां देवराजयज्वा । ३ । १ ।) दशशतसंख्या । इति हेमचन्द्रः ॥ हाजार इति पारस्यभाषा । (यथा, मनुः । ३ । १७७ । “पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम् ॥”) तद्वाचकानि यथा । जाह्नवीवक्त्रम् १ शेष- शीर्षम् २ पद्मच्छदः ३ रविकरः ४ अर्ज्जुन- बाणः ५ वेदशाखा ६ इन्द्रदृष्टिः ७ । इति कविकल्पलता ॥ (बहु । इति निघण्टुः । ३ । १ ॥ यथा, -- “सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।” इति पुरुषसूक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-316-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सहस्र" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें