🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:29:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सहायता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सहायता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सहायता

अर्थ: साथियों का समूह

संस्कृत: सहायानां समूहः

व्युत्पत्ति: सहाय + तल् + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सहायता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. सहायता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. सहायता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. सहायता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सहायता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासहायतासहायतेसहायताः
द्वितीयासहायताम्सहायतेसहायताः
तृतीयासहायतयासहायताभ्याम्सहायताभिः
चतुर्थीसहायतायैसहायताभ्याम्सहायताभ्यः
पञ्चमीसहायतायाःसहायताभ्याम्सहायताभ्यः
षष्ठीसहायतायाःसहायतयोःसहायतानाम्
सप्तमीसहायतायाम्सहायतयोःसहायतासु
सम्बोधनहे सहायतेहे सहायतेहे सहायताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सहायता
सहायता
sahāyatā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सहायकों का समूह (3.2.40)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सहायता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. किसी के कार्यसंपादन में शारीरिक या और किसी प्रकार योग देना । ऐसा प्रयत्न करना जिसमें किसी का काम कुछ आगे बढ़े । मदद । सहाय । जैसे,—मकान बनाने में सहायता देना, किताब लिखने में सहायता देना ।
२. मित्रों का समूह (को॰) ।
३. वह धन जो किसी कार्य को आगे बढ़ाने के लिये दिया जाय । मदद । जैसे,—उन्हें लड़की के ब्याह में कई जगहों से सौ सौ रुपए की सहायता मिली । क्रि॰ प्र॰—करना ।—पाना ।—देना ।—मिलना ।—होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सहाय—ता f. a number of companions &c., Pat. on Pāṇ. iv, 2, 43
= next, R.; Kālid. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1195,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सहायता, --त्वं 1 A number of companions. --2 Companionship, union, friendship. --3 Help, assistance; कुसुमास्तरणे सहायतां बहुशः सौम्य गतस्त्वमावयोः Ku. 4. 35; R. 9. 19.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1112-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहायता स्त्री सहायानां समूहः तस्य भावो वा तल् । १ साहाय्ये २ सहायसमुदाये च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5268,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहायता, स्त्री, (सहाय + “ग्रामजनबन्धुसहा- येभ्यस्तल् ।” ४ । २ । ४३ । इति तल् ।) सहायानां समूहः । इत्यमरः । ३ । ३ । ४१ ॥ (सहायस्य भावः कर्म्म वा । तल् ।) साहा- य्यञ्च ॥ (यथा, रघुः । ९ । १९ । “स किल संयुगमूर्द्ध्नि सहायतां मघवतः प्रतिपद्य महारथः । स्वभुजवीर्य्यमगापयदुच्छ्रितं सुरबधूरवधूतभयाः शरैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-317-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "सहायता" आता है (36)
सहाय सहायता । मदद । सहारासाहायक सहयोग । मदद । सहायताप्रस्कुंद सहायता । सहारा । अवलंबसहकारता सहायता । मददसानाथ्य मदद । सहयोग । सहायताआग्रहिका सहायता । अनुग्रहअयानत सहायता । मददइमदाद मदद । सहायताकुमकु सहायता । मददरिलीफ वह सहायता जो आर्त पीड़ित या दीन दुःखी जन का दी जाय । सहायता । साहाय्य …सहारा मदद । सहायता । क्रि॰ प्र॰—देना ।—पाना ।—मिलना ।—लेनाउपराला पु † संज्ञा पुं॰ पक्षग्रहण । सहायता । रक्षातवस्सल सहायताबाउंटी वह सहायता या मदद जो व्यापार या उद्योग धंधे को उत्तेजन देने के लिये दी …सहाय्य सहायता । मददसह्यकर्म मदद । सहायता । सहारापृष्ठपोषण मदद । सहायता । प्रोत्साहनसाति पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ शासन । दंडप्रकर अगरु । अगर नामक गंध द्रव्यसाह्य संयोजन । मेल । साथशिष्टि आज्ञा । अनुशासन । हुकूमतव्यापार कर्म । कार्य । काम । जैसे,—(क) संसार में दिन रात अनेक प्रकार के व्यापा…प्रतियोग शत्रुता । विरोधी पदार्थों का संयोगपोषण पालनसमाश्रय आश्रय । सहारासाचिव्य सचिव का भाव या धर्म । सचिवताअनुकूलता अपतिकूलता । अविरुद्धतासारथ्य रथ आदि का चलाना । गाड़ी आदि हाँकनाश्रुष्टि सुनने की क्रियासहायी साथ जाने या अनुगमन करनेवालासहकारिता सहकारी होने का भाव । सहायक होने का भावबसीला गंधयुक्त । सुगंध या दुर्गंध भरावसीला संबंधसहयोग एक साथ मिलकर काम करने का भाव । सहयोगी होने का भावसहावत मैत्री । दोस्ती । मित्रतापुश्ती टेक । सहारा । आश्रय । थाम

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सहायतासहायता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सहायता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | सहायता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सहायता 📚 ➤ साथियों का समूह
संस्कृत: सहायानां समूहः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सहायता 📚किसी के कार्यसंपादन में शारीरिक या और किसी प्रकार योग देना । ऐसा प्रयत…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सहायता

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सहायता = सह + आयता अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें