🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:47:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सहित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सहित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सहित

अर्थ: सहगत या सेवित, साथ-साथ, संयुक्त, से युक्त

संस्कृत: मर्षणे

अंग्रेज़ी: to tolerate, to bear, to forgive

व्युत्पत्ति: सह + इतच्, सह् + क्त, हितेन सह वा स + धा + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सहित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सह् + क्त
  2. सहित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सह् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — सहित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासहितःसहितौसहिताः
द्वितीयासहितम्सहितौसहितान्
तृतीयासहितेनसहिताभ्याम्सहितैः
चतुर्थीसहितायसहिताभ्याम्सहितेभ्यः
पञ्चमीसहितात् / सहिताद्सहिताभ्याम्सहितेभ्यः
षष्ठीसहितस्यसहितयोःसहितानाम्
सप्तमीसहितेसहितयोःसहितेषु
सम्बोधनहे सहितहे सहितौहे सहिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — सह् (भ्वादिगण) · अर्थ: क्षमा करना, सहन करना (मर्षणे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसहतेसहेतेसहन्ते
मध्यमसहसेसहेथेसहध्वे
उत्तमसहेसहावहेसहामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): सहते · लिट् (आत्मने.): सेहे · लुट् (आत्मने.): सहिता · लृट् (आत्मने.): सहिष्यते · लोट् (आत्मने.): सहताम् · लङ् (आत्मने.): असहत · विधिलिङ् (आत्मने.): सहेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): सहिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): असहिष्ट · लृङ् (आत्मने.): असहिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सहन · ण्वुल्: साहकः · तृच्: सोढा · यत्: सह्यः · तव्य: सोढव्यः · अनीयर्: सहनीयः · क्त: सोढः · क्तवतु: सोढवान् · शानच्: सहमानः · क्त्वा: सोढ्वा · ल्यप्: प्रसह्य · तुमुन्: सोढुम् · णमुल्: साहम् · घञ्: साहः · क्तिन्: सोढि · क्वसु: सेहिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सहित
सहित
sahita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सहित १ अव्य॰ [सं॰]
१. साथ । समेत । संग । युक्त । जैसे,—सीता और लक्षमण सहित रामजी वन गए थे ।
सहित २ वि॰
१. युक्त । साथ ।
२. बर्दाश्त या सहन किया हुआ । झेला या भोगा हुआ ।
३. (ज्यौतिष) किसी के साथ लगा हुआ या संयुक्त [को॰] ।
सहित ३ संज्ञा पुं॰ वह धनुष जो ३०० पल का वजन सँभाल सकता हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सहित mfn. (for 2. See p. 1195, col. 1) borne, endured, supported, W.
2. सहित mf(आ)n. (for 1. See p. 1193, col. 2) = संहित (cf. Pāṇ. vi, 1, 144, Vārtt. 1, Pat.), joined, conjoined, united (du. ‘both together’; pl. [also with सर्वे], ‘all t˚’)
accompanied or attended by, associated or connected with, possessed of (instr. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
attached or cleaving to, KātyŚr.
being quite near, ib.; MBh.
(in astron.) being in conjunction with (instr. or comp.), VarBṛS.
सहित n. a bow weighing 300 Palas, L.
सहित See p. 1193, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1193,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सहित a. 1 Accompanied or attended by, together with, united or associated with; पवनाग्निसमागमो ह्ययं सहितं ब्रह्म यदस्त्रतेजसा R. 8. 4. --2 Borne, endured. --तं ind. Together with, with.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1112-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहित त्रि० सम्यक् हितः समोऽन्त्यलोपः । १ सम्यगहिते सह--क्त वा इट् सह + इतच् वा । २ समभिव्याहृते सि० कौ० ३ हितेन सहिते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5268,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहितः, त्रि, (सं + धा + क्तः । “समो वा हित- ततयोः ।” ६ । १ । १४४ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या मलोपः ।) सहशब्दात् इतच्प्रत्ययेन च निष्पन्नः । इति सिद्धान्तकौमुदी ॥ समभिव्याहृतः । संयुक्तः । (मिलितः । यथा, मनुः । ९ । २१२ । “सोदर्य्या विभजेरंस्तं समेत्य सहिताः समम् । भ्रातरो ये च संसृष्टा भगिन्यश्च सनाभयः ॥”) संहितः । सम्यघितः । इति मुग्धबोधव्याक- रणम् ॥ हितेन सह वर्त्तमानश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-317-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सहित" आता है (33)
सह सहित । समेतयुत युक्त । सहितअन्वित युक्त । सहित । शामिल । मिला हुआउपेत युक्त । सहितसत्रा सहित । साथअक्त व्याप्त । संकुल । २ लिप्त । लिया हुआसंहत खुब मिला । जुटा या सटा हुआ । बिल्कुल लगा हुआ । पूर्ण संबद्धयुक्त एक साथ किया हुआ । जुड़ा हुआ । किसी के साथ मिला हुआशीलित बारंबार किया हुआ । अभ्यस्त । प्रयुक्तसंयुत जुड़ा हुआ । मिला हुआ । बँधा हुआप्रयुत खूब मिला हुआसंपन्न पूरा किया हुआ । पूर्ण । सिद्ध । साधित । सुकम्मलसंबद्ध बँधा हुआ । जुड़ा हुआ । लगा हुआसंवलित भिड़ा हुआ । जुटा हुआ (शत्रु से)संयुक्त जुड़ा हुआ । लगा हुआसमन्वित मिला हुआ । संयुक्तसनाथ जिसकी रक्षा करनेवाला कोई स्वामी हो । जिसके उपर कोई मददगार या सरपरस्त ह…अभिरत लीन । अनुरक्तसंभूत एक साथ उत्पन्न या आगत । किसी के साथ जात, रचित या निर्मितसंभृत एकत्र । इकट्ठा । जमा किया हुआ । बटोरा हुआसंहित बि॰पुरःसर अग्रगंता । अगुआविभूषित गहनों आदि से सजाया हुआसंवृत्त आच्छादित । ढका हुआ । बंद किया हुआविष्ट प्रविष्ट । घुसा हुआपूर्वक पुरखा । बापदादा । पूर्वजसमायुत संयुक्त । साथ मिलाया हुआसमायुक्त साथ जोड़ा हुआ । संघटित । संयुक्तमै पु ^१ अव्य॰ दे॰ 'मय'कहत दुर्भक्ष । अकालस्यो पु ^१ अव्य॰विमंडित अलंकृत । सजा हुआसार्द्ध जिसमें पूरे के अतिरिक्त आधा भी मिला या लगा हो । अर्धयुक्त

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सहितसहित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सह् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: सहित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सह् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सहित 📚 ➤ सहगत या सेवित, साथ-साथ, संयुक्त, से युक्त
संस्कृत: मर्षणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सहित 📚साथ । समेत । संग । युक्त । जैसे,—सीता और लक्षमण सहित रामजी वन गए थे🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सहित: सह् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें