🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:28:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सात्वत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सात्वत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सात्वत

अर्थ: सात् परमेश्वरः, स उपास्यत्वेन अस्ति अस्य - सात् + मतुप्, मस्य वः" विष्णु का नाम

व्युत्पत्ति: सातयति सुखयति - सात् + क्विप्, सात् परमेश्वरः, स उपास्यत्वेन अस्ति अस् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सात्वत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सात्वत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सात्वत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासात्वतःसात्वतौसात्वताः
द्वितीयासात्वतम्सात्वतौसात्वतान्
तृतीयासात्वतेनसात्वताभ्याम्सात्वतैः
चतुर्थीसात्वतायसात्वताभ्याम्सात्वतेभ्यः
पञ्चमीसात्वतात् / सात्वताद्सात्वताभ्याम्सात्वतेभ्यः
षष्ठीसात्वतस्यसात्वतयोःसात्वतानाम्
सप्तमीसात्वतेसात्वतयोःसात्वतेषु
सम्बोधनहे सात्वतहे सात्वतौहे सात्वताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सात्वत
सात्वत
sātvata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सात्वत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बलराम ।
२. श्रीकृष्ण ।
३. विष्णु ।
४. यदुवंशी । यादव ।
५. मनुसंहिता के अनुसार एक वर्ण संकर जाति । जातिच्युत वैश्य और त्यक्त क्षत्रिय पत्नी से उत्पन्न संतान ।
६. सात्वत के अनुयायी । वैष्णव (को॰) ।
७. एक प्राचीन देश का नाम ।
सात्वत २ वि॰
१. सात्वत अर्थात् विष्णु से संबंधित । वैष्णव ।
२. भक्त ।
३. पांचरात्र से संबंधित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सात्वत mf(ई)n. relating to the Satvats or the SAtvatas, belonging or sacred to SAtvata or Kṛṣṇa &c., MBh.; Pur.
containing the word सत्वत्, g. विमुक्तादि
सात्वत m. a king of the Satvats (N. of Kṛṣṇa, Bala-deva &c.), MBh.; BhP.
(pl.) N. of a people, Śiś. (= यादव, Sch.)
an adherent or worshipper of Kṛṣṇa, L.
a partic. mixed caste (the offspring of an outcaste Vaiśya; accord. to L., ‘the son of an outcaste V˚ and a V˚ woman who was formerly the wife of a Kṣatriya’), Mn. x, 43
N. of a son of Āyu or Aṃśu, Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1200,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सात्वतः 1 N. of Viṣṇu. --2 Of Balarāma. --3 The son of an outcast Vaiśya. --ताः (m. pl) N. of a people; Śi. 16. 14.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1114-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सात्त्व(त्व)तः, पुं, (सात्त्वतस्यापत्यं पुमानिति । सात्त्वत + अञ् ।) बलदेवः । इति हेमचन्द्रः ॥ (कृष्णः । यथा, महाभारते । १ । २१९ । १२ । “ततस्तत्र महाबाहुः शयानः शयने शुभे । आपगानां वनानाञ्च कथयामास सात्त्वते ॥” यादवमात्रे । यथा, तत्रैव । १ । २२२ । ३ । “अर्थलुब्धान् न वः पार्थो मन्यते सात्त्वतान् सदा । स्वयंवरमनाधृष्यं मन्यते चापि पाण्डवः ॥” * ॥ सत्त्वमेव सात्त्वं तत् तनोतीति । तन + डः ।) विष्णुः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (सच्छब्देन सत्त्वमूर्त्तिर्भगवान् । स उपास्यतया विद्यते ऽस्येति । मतुप् । ततः स्वार्थे अण् ।) विष्णु- भक्तविशेषः । यथा, -- “सत्त्वं सत्त्वाश्रयं सत्त्वगुणं सेवेत केशवम् । योऽनन्यत्वेन मनसा सात्त्वतः समुदाहृतः ॥ विहाय काम्यकर्म्मादीन् भजेदेकाकिनं हरिम् । सत्यं सत्त्वगुणोपेतो भक्त्या तं सात्त्वतं विदुः ॥ मुकुन्दपादसेवायां तन्नामश्रवणेऽपि च । कीर्त्तने च रतो भक्तो नाम्नः स्यात् स्मरणे हरेः ॥ वन्दनार्च्चनयोर्भक्तिरनिशं दास्यसख्ययोः । रतिरात्मार्पणे यस्य दृढानन्तस्य सात्त्वतः ॥” इति पाद्मोत्तरखण्डे ९९ अध्यायः ॥ * ॥ यदुवंशीयसत्त्वतराजपुत्त्रः । यथा, -- “अनोस्तु पुरुकुत्सोऽभूदंशुस्तस्य तु रिक्- थभाक् । अथांशोः सत्त्वतो नाम विष्णुभक्तः प्रतापवान् ॥ महात्मा दाननिरतो धनुर्व्वेदविदां वरः । स नारदस्य वचनाद्वासुदेवार्च्चनान्वितः ॥ शास्त्रं प्रवर्त्तयामास कुण्डगोलादिभिः श्रुतम् । तस्य नाम्ना तु विख्यातं सात्त्वतं नाम शोभनम् ॥ प्रवर्त्तते महाशास्त्रं कुण्डादीनां हितावहम् । सात्त्वतस्तस्य पुत्त्रोऽभूत् सर्व्वशास्त्रविशारदः ॥ पुण्यश्लोको महाराजस्तेन चैतत् प्रकीर्त्तितम् । सात्त्वतः सत्त्वसम्पन्नः कौशल्यान् सुषुवे सुतात् ॥ अन्धकं वैमहं भोजं विष्णुं देवावृधं नृपम् ॥” इति कौर्म्मे पूर्व्वभागे यदुवंशानुकीर्त्तने । २४ । ३१ -- ३६ ॥ (सङ्करजातिविशेषः । यथा, मनुः । १० । २३ । [] “वैश्यात्तु जायते व्रात्यात् सुधन्वाचार्य्य एवच । कारूषश्च विजन्मा च मैत्रः सात्त्वत एवच ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-325-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सात्वत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सात्वतसात्वत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सात्वत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सात्वत 📚 ➤ सात् परमेश्वरः, स उपास्यत्वेन अस्ति अस्य - सात् + मतुप्, मस्य वः" विष्णु का नाम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सात्वत 📚बलराम🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सात्वत: सातयति सुखयति - सात् + क्विप्, सात् परमेश्वरः, स उपास्यत्वेन अस्ति अस् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬