🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:59:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

साद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

साद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

साद

अर्थ: बैठना, बसना

व्युत्पत्ति: सद् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. साद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — साद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासादःसादौसादाः
द्वितीयासादम्सादौसादान्
तृतीयासादेनसादाभ्याम्सादैः
चतुर्थीसादायसादाभ्याम्सादेभ्यः
पञ्चमीसादात् / सादाद्सादाभ्याम्सादेभ्यः
षष्ठीसादस्यसादयोःसादानाम्
सप्तमीसादेसादयोःसादेषु
सम्बोधनहे सादहे सादौहे सादाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — साद
साद
sāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
साद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. डुबना । तल में बैठना ।
२. थकान । क्लांति ।
३. पतलापन । तन्वंगता । तनुता ।
४. नष्ट होना । विनाश ।
५. पीड़ा । व्यथा ।
६. स्वच्छता । पवित्रता ।
७. गति । गमन । गतिशीलता [को॰] ।
साद पु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शब्द, प्रा॰ सद्द] दे॰ शब्द । उ॰—सिथल पुकारी साद सुणीजै, कीजै हो हरि ! बाहर कीजै ।—रघु॰ रू॰, पृ॰ १३५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साद m. sitting (on horseback), riding, RV. i, 162, 17
sinking in (of wheels), VarBṛS.
sinking down, exhaustion, weariness, Kāv.; Suśr.
perishing, decay, loss, ruin, Kālid. (cf. comp.)
despondency, despair, Hariv.; Nalod.
purity, clearness, cleanness (cf. प्र-साद), W.
going, motion, MW.
साद , सादन &c. See p. 1139, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1139,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सादः [सद्-घञ्] 1 Sinking, settling down. --2 Exhaustion, weariness; उदितोरुसादमोतवेपथुमत् Śi. 9. 77. --3 Leanness, thinness, emaciation; शरीरसादादसमग्रभूषणा R. 3. 2. --4 Perishing, decay, loss, destruction, cessation; गतिविभ्रमसादनीरवा R. 8. 58; Nalod. 3. 24. --5 Pain, torment. --6 Clearness, purity. --7 [] Going, motion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1114-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सादः, पुं, (सद + घञ् ।) विषादः । (यथ, रघुः । ३ । २ । “शरीरसादादसमग्रभूषणा मुखेनं सालक्ष्यत लोध्रपाण्डुना ॥”) शरणम् । गतिः । (यथा, बृहत्संहितायाम् । ४६ । ६० । “यानं वाहवियुक्तं यदि गच्छेन्न व्रजेच्च वाहन- युतम् । राष्ट्रभयं भवति तदा चक्राणां सादभङ्गे च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-326-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सादसाद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: सद् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

साद 📚 ➤ बैठना, बसना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
साद 📚डुबना । तल में बैठना🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • साद: सद् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें