🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:17:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सावधान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सावधान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सावधान

अर्थ: ध्यान देने वाला, दत्तचित्त, सचेत, खबरदार

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सावधान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सावधान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सावधान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासावधानःसावधानौसावधानाः
द्वितीयासावधानम्सावधानौसावधानान्
तृतीयासावधानेनसावधानाभ्याम्सावधानैः
चतुर्थीसावधानायसावधानाभ्याम्सावधानेभ्यः
पञ्चमीसावधानात् / सावधानाद्सावधानाभ्याम्सावधानेभ्यः
षष्ठीसावधानस्यसावधानयोःसावधानानाम्
सप्तमीसावधानेसावधानयोःसावधानेषु
सम्बोधनहे सावधानहे सावधानौहे सावधानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सावधान
सावधान
sāvadhāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सावधान वि॰ [सं॰]
१. सचेत । सतर्क । होशियार । खबरदार । सजग । चौकस ।
२. उद्यमी । परिश्रमी (को॰) ।
३. अवधान- युक्त । ध्यानपूर्वक । उ॰— सावधान सुनु सुमुखि सुलोचनि । भरत कथा भवबंध विमोचनि । — मानस, २ ।२८७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सावधान mf(आ)n. having attention, attentive, heedful, careful, Bhartṛ.; HPariś.
intent upon doing anything (inf.), Uttamac.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1211,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सावधान a. 1 Attentive, bestowing attention, careful, heedful. --2 Cautious. --3 Diligent. --नं ind. Carefully, attentively, cautiously.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1120-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सावधान त्रि० सह अवधानेन । १ स चेतने सतर्के २ मनोभि- निवेशयुक्ते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5287,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सावधानः, त्रि, (अवधानेन सह वर्त्तमानः ।) सचेतनः । सतर्कः । यथा, श्राद्धतत्त्वे । “आगच्छन्तु महाभामा विश्वेदेवा वरप्रदाः । ये चात्र विहिताः श्राद्धे सावधाना भवन्तु ते ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-342-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सावधान" आता है (28)
अवहित सावधान । एकाग्रचित्तअप्रमत्त प्रमाद या लापरवाही से रहित । सावधान । सतर्कसावहित अवधान युक्त । सावधानदत्तावधान दत्तचित्त । सावधानव्यपेक्षक सावधान । अवहित । जागरूकसजग सावधान । सचेत । सतर्क । होशियारचौकस सावधान । सचेत । चौकन्ना । होशियार । खबरदारखबरदार होशियार । सजग । चैतन्य़ । सावधानजाग्रत जो जागता हो । सजग । सावधानचौकन्ना सावधान । होशियार । चौकस । सजग । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनायुक्तमना सावधान । दत्तचित्तलालाटिक ललाट संबंधीसचेतन वह प्राणी जिसे चेतना हो । विवेकयुक्त प्राणीसतर्क तर्कयुक्त । युक्ति से पुष्ट । दलील के साथजागरूक वह जो जाग्रत अवस्था में हो । चैतन्यस्वस्थ जिसका स्वास्थ्य अच्छा हो । जिसे किसी प्रकार का रोग न हो । निरोग । तंदु…सूचा दे॰ 'सूचना'संयत्त तत्पर । तैयार । उद्यतव्यपेक्ष अपेक्षा या आशा रखनेवाला । अपेक्षी । आकांक्षासुबुध बुद्धि । अक्ल । (डि॰)सचित्त वह जिसका ध्यान एक ही ओर लगा होस्ववहित जो भली भाँति अवहित हो । एकाग्रस्वांतस्थ हृदयस्थसचेत चेतनायुक्त । दे॰ 'सचेतन'चेतंत † वि॰प्रमन हर्षयुक्त । प्रसन्नसुचित जो (किसी काम से) निवृत्त हो गया होधिष्णय जिसकी प्रशंसा की जाय

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सावधानसावधान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सावधान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सावधान 📚 ➤ ध्यान देने वाला, दत्तचित्त, सचेत, खबरदार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सावधान 📚सचेत । सतर्क । होशियार । खबरदार । सजग । चौकस🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सावधान = साव + धान तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬