🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:48:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सावधान
sāvadhāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सावधान वि॰ [सं॰]
१. सचेत । सतर्क । होशियार । खबरदार । सजग । चौकस ।
२. उद्यमी । परिश्रमी (को॰) ।
३. अवधान- युक्त । ध्यानपूर्वक । उ॰— सावधान सुनु सुमुखि सुलोचनि । भरत कथा भवबंध विमोचनि । — मानस, २ ।२८७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सावधान mf(आ)n. having attention, attentive, heedful, careful, Bhartṛ.; HPariś.
intent upon doing anything (inf.), Uttamac.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1211,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सावधान a. 1 Attentive, bestowing attention, careful, heedful. --2 Cautious. --3 Diligent. --नं ind. Carefully, attentively, cautiously.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1120-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सावधान त्रि० सह अवधानेन । १ स चेतने सतर्के २ मनोभि- निवेशयुक्ते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5287,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सावधानः, त्रि, (अवधानेन सह वर्त्तमानः ।) सचेतनः । सतर्कः । यथा, श्राद्धतत्त्वे । “आगच्छन्तु महाभामा विश्वेदेवा वरप्रदाः । ये चात्र विहिताः श्राद्धे सावधाना भवन्तु ते ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-342-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सावधान" आता है (28)
अवहित सावधान । एकाग्रचित्तअप्रमत्त प्रमाद या लापरवाही से रहित । सावधान । सतर्कसावहित अवधान युक्त । सावधानदत्तावधान दत्तचित्त । सावधानव्यपेक्षक सावधान । अवहित । जागरूकसजग सावधान । सचेत । सतर्क । होशियारचौकस सावधान । सचेत । चौकन्ना । होशियार । खबरदारखबरदार होशियार । सजग । चैतन्य़ । सावधानजाग्रत जो जागता हो । सजग । सावधानचौकन्ना सावधान । होशियार । चौकस । सजग । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनायुक्तमना सावधान । दत्तचित्तलालाटिक ललाट संबंधीसचेतन वह प्राणी जिसे चेतना हो । विवेकयुक्त प्राणीसतर्क तर्कयुक्त । युक्ति से पुष्ट । दलील के साथजागरूक वह जो जाग्रत अवस्था में हो । चैतन्यस्वस्थ जिसका स्वास्थ्य अच्छा हो । जिसे किसी प्रकार का रोग न हो । निरोग । तंदु…सूचा दे॰ 'सूचना'संयत्त तत्पर । तैयार । उद्यतव्यपेक्ष अपेक्षा या आशा रखनेवाला । अपेक्षी । आकांक्षासुबुध बुद्धि । अक्ल । (डि॰)सचित्त वह जिसका ध्यान एक ही ओर लगा होस्ववहित जो भली भाँति अवहित हो । एकाग्रस्वांतस्थ हृदयस्थसचेत चेतनायुक्त । दे॰ 'सचेतन'चेतंत † वि॰प्रमन हर्षयुक्त । प्रसन्नसुचित जो (किसी काम से) निवृत्त हो गया होधिष्णय जिसकी प्रशंसा की जाय
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें