🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:15:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वस्थ
svastha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वस्थ वि॰ [सं॰]
१. जिसका स्वास्थ्य अच्छा हो । जिसे किसी प्रकार का रोग न हो । निरोग । तंदुरुस्त । भला चंग । जैसे,—इध र महीनों से वे बीमार थे; पर अब बिलकुल स्वस्थ हो गए हैं ।
२. जिसका चित ठिकाने हो । जो स्वाभाविक स्थिति में हो । सावधान । जैसे;—आप तो घबरा गए; जरा स्बस्थ होकर पहले सब बातें सुन तो लीजिए ।
३. स्व में स्थित । अपने में स्थित (को॰)
४. स्वाश्रित । स्वावलंबी (को॰) ।
५. स्वतंत्र । स्वा- धीन (को॰)
६. संतुष्ट । प्रसन्न (को॰) । यौ॰—स्वस्थमुख=प्रसन्नवदन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्व—स्थ mf(आ)n. self-abiding, being in o˚'s self (or ‘in the self’, Sarvad.), being in one's natural state, being o˚'s self uninjured, unmolested, contented, doing well, sound, well, healthy (in body and mind; often v.l. for सु-स्थ), comfortable, at ease (compar. -तर), MaitrUp. &c. &c.
relying upon one's self, confident, resolute, composed, W.
self-sufficient, independent, ib.
स्व-स्थ &c. See p. 1277, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1277,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वस्थ त्रि० स्वः परलोके तिष्ठति स्वेन स्वभावेन सुखेन, वा वा तिष्ठति स्था--क वा विसर्गलोपः । स्वभावस्थे २ स्वर्ग- स्थिते ३ विनायासेन सुखेनावस्थिते च । “स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्त्तराष्ट्राः” वेणीसं० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5386,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वस्थः, त्रि, (स्वस्मिन् तिष्ठतीति । स्व + स्था + कः । सुस्थः । यथा, -- “दुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेषजन्तोः स्वस्थैः स्मृता मतिमतीव शुभां ददासि ।” इति देवीमाहात्म्यम् ॥ (“स्वस्थस्यापि समधातूनां साम्यानुग्रहार्थमेव कुशला रसगुणानाहारविकारांश्च पर्य्यायेले- च्छन्त्युपयोक्तुम् । सात्मासमाख्यातानेकप्रकार- भूयिष्ठांश्चोपयुञ्जानास्तद्विपरीतकरणलक्षणसमा ख्यातचेष्टया सममिच्छन्ति कर्त्तुम् । देश- कालान्मगुणविपरीतानां हि कर्म्मणां आहार- विकाराणाञ्च क्रमेणोपयोगः सम्यक् । सर्व्वाभि- योगोऽनुदीर्णानां सन्धारणमसन्धारणमुदीर्णा- नाञ्च गतिमतां साहसानाञ्च वर्ज्जनम् । स्वस्थ- वृत्तमेतद्धातूनां साम्यानुग्रहार्पमुपदिश्यते ।” इति चरके शारीरस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥ * ॥ “उत्थायोत्थाय सततं स्वस्थेनारोग्यमिच्छता । धीमता यदनुष्ठेयं तत् सर्व्वं संप्रचक्ष्यते ॥ तत्रादौ दन्तपवनं द्वादशाङ्गुलमायतम् । कनिष्ठिकापरीणाहमृज्वग्रथितमव्रणम् ॥” इत्यादिकं सुश्रुते चिकित्सितस्थाने २४ अः ॥ “समदोषः समाग्निश्च समधातुमलक्रियः । प्रसन्नात्मेन्द्रियमनाः स्वस्थ इत्यभिधीयते ॥” इति च तत्रोत्तरतन्त्रे ६४ अध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-489-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वस्थ" आता है (32)
अगद नारोग । चंगा । स्वस्थअरुज नीरोग । रोगरहित । स्वस्थअनामय निरामय । रोगरहित । नीरोग ।चंगा । स्वस्थ । तंदुरूस्तआरोग्य नीरोग । रोगरहित । स्वस्थ । तंदुरुस्तअश्रांत श्रमरहित । स्वस्थ । जो थका- माँदा न होसुस्थ भला चंगा । नीरोग । स्वस्थ । तंदुरुस्तसहारोग्य स्वस्थ । रोगरहितअकृश कृश राहित । स्वस्थ । भरापूरासामन शांतिप्रिय । अनुद्विग्न । स्वस्थ । साम द्वारा उपचार करने योग्यविगद गद रहित । नीरोग । स्वस्थनीरोग जिसे रोग न हो । स्वस्थ । चंगा । तंदुरुस्तविरुज रोगरहित । नीरोग । स्वस्थअविपन्न स्वस्थ । नीरोगचंगा स्वस्थ । तंदुरुस्त । नीरोग जैसे—इस दवा से तुम दो दिन में चंगे हो जाओगे…निरोग † वि॰ रोगरहित । जिसे कोई रोग न हो । स्वस्थसालिम स्वस्थ । तंदुरुस्त (को॰)निरोगी † संज्ञा पुं॰ वह व्यक्ति जिसे कोई रोग न हो । स्वस्थ । तंदुरुस्तसहीसलामत स्वस्थ । आरोग्य । भला चंगा । तंदुरुस्तअनातुर जो आतुर या उत्कठिंत न होस्वच्छ जिसमें किसी प्रकार की मैल या गंदगी आदि न हो । निर्मल । साफसंसिद्ध पूर्णतया संपन्न । अच्छी तरह किया हुआअभुग्न न झुका हुआ । सीधागलवार्त गले के द्वारा जीविका अर्जित करनेवालायौवनस्थ युवा । तरुण । जवानआछी पु वि॰ स्त्री॰कंचन सोना । सुवर्णजडैल प्रधान । बड़ाताजा जो सूखा या कुम्ह- लाया न हो । हरा भरा । जैसे, ताजा फूल, ताजी पत्ती, ता…बहाल जहाँ जैसा था वहाँ वैसा ही । पूर्ववत् स्थित । ज्यों का त्यों । जैसे,—अद…सलीम गंभीर शांत । विनीतटनमना जो सुस्त न हो । जिसकी चेष्टा मंद न हो । जिसकी तबीयत हरी हो । जो शिथिल …तंदुरुस्त जिसका स्वास्थ्य अच्छा हो । जिसे कोई रोग या बीमारी न हो । निरोग । स्वस्…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें