🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:54:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अरुज
aruja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरुज १ वि॰ [सं॰] नीरोग । रोगरहित । स्वस्थ ।
अरुज २ संज्ञा पुं॰
१. अमलतास ।
२. केसर ।
३. सिंदूर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-रुज mf(आ)n. painless (as a tumour, &c.), Suśr.
free from disease, sound, Suśr. &c.
brisk, gay, R. vii, 84, 16
अ-रुज m. the plant Cassia Fistula
N. of a Dānava, Hariv. 14286.
अ-रुज् & अ-रुज. See अ-रुग्ण.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (88,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरुज a. 1 Sound, healthy; यावत्स्वस्थमिदं शरीरमरुजं Bh. 3. 88. v. l. --2 Not breaking, not suppurating. --जः N. of a plant (आरग्वध).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0162-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरुज त्रि० नास्ति रुक् रोगो यस्य । १ रोगशून्ये २ अनुत्पन्न- रोगे च “कोऽरुक् कोऽरुक्कोऽरुक् “इति प्रश्ने” घृतभुग- मितभुगशाकभुक् सोऽरुगित्यद्भटः “अरुक् सएवाप्यचलो महांश्च मर्म्मोत्थितश्चापि विवर्ज्जनीयः” सुश्रुतः ।
अरुज पु० न रुजति रुज--क । (सोंदाल) इति ख्याते १ वृक्षे । नास्ति रुजा यस्मात् ५ ब० । २ रोगाभावसाधने त्रि० “विषेभ्यः खलु सर्व्वेभ्यः कर्णिकामरुजां स्थिराम्” सुश्रुतः । ३ दानवभेदे पु० दानवगणनायां हरिवं० “अनुह्रादो हरि हयोवराहः संहारोऽरुजः” । ६ त० । ४ रोगशून्येनीरोगे च त्रि० । “अपाककठिनः स्थूलोग्रन्थिर्वर्त्मभवोऽरुजः” सु- श्रुतः । “अरुजं वा ह्यतः शूनमन्तः क्लिन्नं स्रवत्यपि” सुश्रु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0358,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरुजः, पुं, (रुजति, रुज् + क, नञ्समासः ।) आर- ग्बधवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ सोँदालि इति भाषा । (स्वनामख्यातदानवविशेषः । “प्रह्लादोऽश्वशिराः कुम्भः संह्रादो गगनप्रियः । अनुह्रादो हरिहरौ वराहः संहरोऽरुजः” ॥ इति हरिवंशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-096-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें