🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:31:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

साहय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

साहय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

साहय

अर्थ: सहना, सहन करना, शक्तिमान होना, संतुष्ट होना

संस्कृत: मर्षणे

अंग्रेज़ी: to bear, to tolerate, to be powerful, to be satisfied

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सह् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. सह् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  3. सह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  4. सह् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  5. साहय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. साहय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सह् (चुरादिगण) · अर्थ: सहना, सहन करना, शक्तिमान होना, संतुष्ट होना (मर्षणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसहतात् / सहताद् / सहतु / साहयतात् / साहयताद् / साहयतुसहताम् / साहयताम्सहन्तु / साहयन्तु
मध्यमसह / सहतात् / सहताद् / साहय / साहयतात् / साहयताद्सहतम् / साहयतम्सहत / साहयत
उत्तमसहानि / साहयानिसहाव / साहयावसहाम / साहयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सहति · लट् (आत्मने.): साहयते · लिट्: ससाह · लिट् (आत्मने.): साहयाञ्चक्रे · लुट्: सहिता · लुट् (आत्मने.): साहयिता · लृट्: सहिष्यति · लृट् (आत्मने.): साहयिष्यते · लोट्: सहतात् · लोट् (आत्मने.): साहयताम् · लङ्: असहत् · लङ् (आत्मने.): असाहयत · विधिलिङ्: सहेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): साहयेत · आशीर्लिङ्: सह्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): साहयिषीष्ट · लुङ्: असहीत् · लुङ् (आत्मने.): असीषहत · लृङ्: असहिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): असाहयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सहन · ण्वुल्: साहकः · तृच्: सहिता · यत्: साह्यः · ण्यत्: साह्यः · तव्य: सहितव्यः · अनीयर्: सहनीयः · क्त: सहितः · क्तवतु: सहितवान् · शतृ: सहन् · स्य-शतृ: सहिष्यन् · शानच्: साहयमानः · क्त्वा: सहित्वा · ल्यप्: प्रसह्य · तुमुन्: सहितुम् · णमुल्: साहम् · घञ्: साहः · क्तिन्: साढि · क्वसु: सेहिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सह्
सह्
sah
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सह् cl. 1. Ā. (Dhātup. xx, 22) सहते (Ved. and ep. also ˚ति and exceptionally साहति, once in MBh. 1. sg. सह्यामि; p. सहत्, सहमान [q.v.]; pf. सेहे, ससाह; Ved. also ससाहे or ससहे and सासाह; सासहत्; सासहीष्टाः, सासह्याम; p. सेहान, सासहान, सासह्वस् or ससह्वस् and साह्वस् [q.v.]; aor. असाक्षि, साक्षि, साक्षते, RV.; साक्षीत्, GopBr.; सक्षति, AV.; सक्षत्, साक्षाम, RV.; Impv. सक्षि, साक्ष्व or सक्ष्व, ib.; p. सक्षत्, ib.; असहिस्ट, RV.; Prec. सह्यास्, साह्याम, ib.; साक्षीय, AV.; साहिषीमहि or सहिषीमहि, RV.; fut. सोढा, MBh. &c.; सहिता Gr.; सक्ष्यति, MBh., ˚ते, Br.; साक्ष्ये [?] AV.; -सहिष्यति, ˚ते, MBh.; Cond. असहिष्यत्, ib.; inf. सहध्यै, RV.; Kāṭh.; साढ्यै, MaitrS.; सोढुम्, सहितुम्, MBh.; ind.p. सोढ्वा, ĀpŚr., Sch.; साध्वा, सहित्वा Gr.; -सह्य, RV. &c.; सहम्, Br.), to prevail, be victorious; to overcome, vanquish, conquer, defeat (enemies), gain, win (battles), RV.; AV.; Br.; R.; Bhaṭṭ.; to offer violence to (acc.), AitBr.; ŚBr. ; to master, suppress, restrain, MBh.; R. &c.; to be able to or capable of (inf. or loc.), ib.; to bear up against, resist, withstand, AV. &c. &c.; to bear, put up with, endure, suffer, tolerate (with न, ‘to grudge’), MBh.; Kāv. &c.; to be lenient towards, have patience with any one (gen.), Bhag.; to spare any one, MārkP.; Pañcat.; to let pass, approve anything, Sarvad.; (with कलम्, कल-क्षेपम् &c.) to bide or wait patiently for the right time, Kāv.; Kathās. : Caus. or cl. 10. साहयति (aor. असीषहत्), to forbear, Dhātup. xxxiv, 4 : Desid. of Caus. सिसाहयिषति, Pāṇ. viii, 3, 62 ? : Desid. सीक्षते (p. सीक्षत्; accord. to Pāṇ. viii, 3, 61, also सिसहिषते), to wish to overcome, RV.; TS. : Intens. सासह्यते, सासोढि (cf. सासहि or ससहि) Gr. [cf. सहस् and ἴσχω for σι-σχω; ἔχω, ἔ-σχον.]
2. सह् (strong form साह्) mfn. bearing, enduring, overcoming (ifc.; see अभिमाति-षाह् &c.)
3. सह् cl. 4. P. सह्यति, to satisfy, delight, Dhātup. xxvi, 20; to be pleased, ib.; to bear, endure (cf. √ 1. सह्), ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1192,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सह् {vI.v} {c4c} P. (सह्यति) 1 To satisfy. --2 To be pleased. --3 To endure, bear. {vII.v} {c1c} A. (सहते epic Paras. also; सोढ; the स् of सह् is changed to ष् after prepositions ending in इ, as नि, परि, वि, except when ह् is changed to ढ्) 1 (a) To bear, [] endure, suffer, put up with; खलोल्लापाः सोढाः Bh. 3. 6; पदं सहेत भ्रमरस्य पेलवं शिरीषपुष्पं न पुनः पतत्रिणः Ku. 5. 4; so दुःखं, संतापं, क्लेशं &c.; R. 12. 63; 11. 52; Bk. 17. 59. (b) To tolerate, allow; प्रकृतिः खलु सा महीयसः सहते नान्यसमुन्नतिं यया Ki. 2. 21; Me. 105; R. 14. 63. --2 To forgive, forbear; वांरवारं मयैतस्यापराधः सोढः H. 3; Bg. 11. 44. --3 To wait, be patient; द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढुमर्हन् R. 5. 25, 15. 45. --4 To bear, support, bear up; क इदानीं सहकारमंतरेण पल्लवितामतिमुक्तलतां सहेत Ś. 3. --5 To conquer, defeat, oppose, be able to resist. --6 To suppress, stop. --7 To be able (with inf.). --Caus. (साहयति-ते) 1 To cause to bear or suffer. --2 To make bearable or supportable; गुर्वपि विरहदुःखमाशाबंधः साहयति Ś. 4. 15. --Desid. (सिसहिषते) To wish to bear &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1111-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
साहयसह् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सह् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) | सह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

साहय 📚 ➤ सहना, सहन करना, शक्तिमान होना, संतुष्ट होना
संस्कृत: मर्षणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सह् 📚cl. 1. Ā. (Dhātup. xx, 22) सहते (Ved. and ep. also ˚ति and exceptiona…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें