🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:20:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सिंधव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सिंधवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सिंधवः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सिंधु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. सिंधु (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सिंधु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासिंधुःसिंधूसिंधवः
द्वितीयासिंधुम्सिंधूसिंधून्
तृतीयासिंधुनासिंधुभ्याम्सिंधुभिः
चतुर्थीसिंधवेसिंधुभ्याम्सिंधुभ्यः
पञ्चमीसिंधोःसिंधुभ्याम्सिंधुभ्यः
षष्ठीसिंधोःसिंध्वोःसिंधूनाम्
सप्तमीसिंधौसिंध्वोःसिंधुषु
सम्बोधनहे सिंधोहे सिंधूहे सिंधवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सिंधु
सिंधु
siṃdhu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सिंधु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सिन्धु]
१. नद । नदी ।
२. एक प्रसिद्ध नद जो पंजाब के पश्चिम भाग में है ।
३. समुद्र । सागर ।
४. चार की संख्या ।
५. सात की संख्या ।
६. वरुण देवता ।
७. सिंध प्रदेश ।
८. सिंध प्रदेश का निवासी ।
९. ओठों का गीलापन । ओष्ठ की आर्द्रता ।
१०. हाथी के सूँड़ से निकला हुआ पानी ।
११. हाथी का मद । गजमद ।
१२. श्वेत टंकण । खूब साफ सोहागा ।
१३. सिंदुवार का पौधा । निर्गुंडी ।
१४. संपूर्ण जाति का एक राग । विशेष—यह राग मालकोश का पुत्र माना जाता है । इसमें गांधार और निषाद दोनों स्वर कोमल लगते हैं । इसके गाने का समय दिन को १० दंड से १६ दंड तक है ।
१५. गंधर्वों के एक राजा का नाम ।
१६. वरुण का एक नाम (को॰) ।
१७. विष्णु का एक नाम (को॰) ।
१८. एक नागराज (को॰) ।
१९. बाढ़ । प्लावन (को॰) ।
सिंधु २ संज्ञा स्त्री॰
१. नदी । सरिता ।
२. दक्षिण की एक छोटी नदी जो यमुना में मिलती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिन्धु m. and f. (prob. fr. √ 1. सिध्, ‘to go’) a river, stream (esp. the Indus, and in this sense said to be the only river regarded as m. See -नद, col. 2), RV. &c. &c.
सिन्धु m. flood, waters (also in the sky), RV.; AV.
ocean, sea, RV. &c. &c.
a symbolical term for the number 4 (cf. 1. समुद्र), Gaṇit.
N. of Varuṇa (as god of the ocean), MW.
the moisture of the lips, Kum.
water ejected from an elephant's trunk (= वमथु), L.
the exudation from an elephant's temples, L.
the country around the Indus (commonly called Sindh; pl. ‘the inhabitants of Sindh’), MBh.; Kāv. &c.
a king of Sindh (?), Cat.
N. of Viṣṇu, RV.; MBh.
white or refined borax (= श्वेत-टङ्कण), L.
= सिन्धुक, L.
(in music) a partic. Rāga, Saṃgītas.
N. of a king of the Gandharvas, R.
of a serpent-demon, Buddh.
of various men, Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1217,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिंधुः [स्यंद्-उद् संप्रसारणं दस्य धश्च Tv.] 1 The sea, ocean. --2 The Indus. --3 The country around the Indus. --4 N. of a river in Mālvā; Me. 29 (where Malli.'s remark सिंधुर्नाम नदी तु कुत्रापि नास्ति is gratuitous); Māl. 4. 9 (see Dr. Bhāndārkar's note ad loc.). --5 The water ejected from an elephant's trunk. --6 The juice exuding from the temples of an elephant. --7 An elephant. --8 N. of Varuṇa. --9 White borax. --10 A kind of musical mode (राग). --pl. The inhabitants of the Sindhu country. --f. 1 A great river or river in general; पिबत्यसौ पाययते च सिंधूः R. 13. 9; Me. 46; Ś. 5. 21; Ku. 3. 6; 5. 85. --2 The river Sindhu. --Comp. --उत्थं, --उपलं rock-salt. --कफः cuttle-fish [] bone. --खेलः the country Sindha. --ज, --जन्मन् a. {1} aquatic. {2} riverborn. {3} sea-born, born in the Sindh country. --(जः) the moon. --(जं) rock-salt. --नाथः the ocean. --पुष्पः a conch-shell. --राजः, --पतिः N. of Jayadratha; Ve. 3. --लवणं rocksalt. --वारः a horse of good breed (brought from Sindha or Persia). --शयनः N. of Viṣṇu.
सिंधु See under पद्मावती.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1124-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सिन्धु पु० स्यन्द--उ सम्प्रसारणं दस्य धश्च । १ समुद्रे अमरः २ रक्तचेलिलतायां ३ नदभेदे मेदि० ४ गजमदे हेमच० । ५ सिन्धुवारवृक्षे शब्दच० । ६ श्वेतटङ्कणे राजनि० । ७ रागभेदे सङ्गीत० । ८ नद्यां स्त्री मेदि० ९ नदीभेदे राजनि० । “शतद्रोर्विपाशायुजः सिन्धुनद्याः सुशीतं लघु स्वादु सर्वामयघ्नम् । जलं निर्मलं दीपनं पाचनञ्च प्रदत्ते बलं बुद्धिमेधायुषञ्च” राजनि० तज्जलगुणाः । १० नैरृतीस्थे देशभेदे पु० कूर्मविभागशब्दे २१६ ८ पृ० दृश्यम् । सोऽभिजनोऽस्य तस्य राजा वा अण् । सैन्धव पित्रादि- क्रमेण तद्देशवासिनि तन्नृपे च । बहुषु अणो लुक् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5298,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सिन्धुः, पुं, (स्यन्दते इति । स्यन्दू प्रस्रवणे + “स्यन्देः सम्प्रसारणं धश्च ।” उणा० १ । १२ । इतिः उः । धकारादेशः सम्प्रसारणञ्च ।) समुद्रः । इत्यमरः । १ । १० । १ ॥ यथा, भागवते । ३ । ११ । ३१ । तावत्त्रिभुवनं सद्यः कल्पान्तै धितसिन्धवः । प्लावयन्त्युत्कटाटोपचण्डवातेरितोर्म्मयः ॥”) वमथुः । देशविशेषः । (यथा, रघुः । १५ । ८७ । “युधाजितश्च सन्देशात् स देशं सिन्धुनामकम् । ददौ दत्तप्रभावाय भरताय भृतप्रजः ॥”) नदविशेषः । इति मेदिनी ॥ इन्दस् इति ख्यातः । (यथा, रघुः । ४ । ६७ । “विनीताध्वश्रमास्तस्य सिन्धु तीरविचेष्टनैः । दुधुवुर्वाजिनः स्कन्धान् लग्नकुङ्कुमकेशरान् ॥”) गजमदः । इति हेमचन्द्रः ॥ सिन्धु वारवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ श्वेतटङ्कणम् । इति राज- निर्घण्टः ॥ रागविशेषः । स च मालकौशराग- पुत्त्रः । यथा, -- “माधवः शोभनः सिन्धु र्म्मारुमेवाडुकुन्तलाः । कलिङ्गः सोमसंयुक्तः कौशिकस्य सुता इमे ॥” इति सङ्गीतसिन्धुः ॥
सिन्धुः, स्त्री, (स्यन्दते इति । स्यन्द + उः । सम्प्र- सारणम् । दस्य धश्च ।) नदी । इति मेदिनी ॥ (यथा, मुण्डकोपनिषदि । २ । १ । ९ । “अतः समुद्रा गिरयश्च सर्व्वे- ऽस्मात् स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्व्वरूपाः । अतश्च सर्व्वा ओषधयो रसश्च येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥”) नदीविशेषः । तज्जलगुणाः । यथा, -- “शतद्रोर्विपाशायुजः सिन्धुनद्याः सुशीतं लघु स्वादु सर्व्वामयघ्नम् । जलं निर्म्मलं दीपनं पाचनञ्च प्रदत्ते बलं बुद्धिमेधायुषञ्च ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥
सिन्धु वारः, पुं, (सिन्धु मपि वृणोति गत्येति ॥ वृ + अण् ।) हयोत्तमः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (सिन्धुं मदजलमपि वारयति तिरस्करोति तिक्तरसेन । वृ + णिच् + अण् ।) सिन्धुवार- वृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ६८ ॥ यथा, -- “विसुन्धकः सिन्धु वारः सिन्धुकं सुरसोऽपि च । तथेन्द्रसुरसस्त्विन्द्रसुरिसः सिन्धु वारितः । [] निर्गुण्डीन्द्राणिकेन्द्राणी सुरसा सिन्धुवारकः ॥” इति शब्दरत्नावली ॥ अस्य गुणाः । “सिन्धुवारो विषश्लेष्मव्रणकुष्ठक्षयापहः ।” इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-353-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सिंधु" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सिंधवःसिंधु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: सिंधु (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सिंधवः 📚 ➤ नद । नदी उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सिंधु 📚नद । नदी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें