🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:23:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सितांग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सिताम्+ग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सिताम्

अर्थ: सफेद

संस्कृत: श्वेतनिर्गुण्डी, कृष्णभूकूश्माण्डः, शर्करा · पर्याय: श्वेतसुरसा, भूतवेशी

व्युत्पत्ति: सो (सि) + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सिता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सिता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासितासितेसिताः
द्वितीयासिताम्सितेसिताः
तृतीयासितयासिताभ्याम्सिताभिः
चतुर्थीसितायैसिताभ्याम्सिताभ्यः
पञ्चमीसितायाःसिताभ्याम्सिताभ्यः
षष्ठीसितायाःसितयोःसितानाम्
सप्तमीसितायाम्सितयोःसितासु
सम्बोधनहे सितेहे सितेहे सिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ग

अर्थ: जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

व्युत्पत्ति: गै-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागःगौगाः
द्वितीयागम्गौगान्
तृतीयागेनगाभ्याम्गैः
चतुर्थीगायगाभ्याम्गेभ्यः
पञ्चमीगात् / गाद्गाभ्याम्गेभ्यः
षष्ठीगस्यगयोःगानाम्
सप्तमीगेगयोःगेषु
सम्बोधनहे गहे गौहे गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सिता
सिता
sitā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सफ़ेद निर्गुण्डी (2.4.71) श्वेतसुरसा · भूतवेशी
विदारीकन्द (भू-कूष्माण्ड) के नाम (2.4.110) विदारी · क्षीरशुक्ला · इक्षुगन्धा · क्रोष्टी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सिता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चीनी । शक्कर । शर्करा । उ॰—दूध औटि तेहि सिता मिलाऊँ मैं नारायण भोग लगाऊँ । रघुराज (शब्द॰) ।
२. शुक्ल पक्ष । उ॰—चैत चारु नौमी सिता मध्य गगन गत भानु । नखत जोग ग्रह लगन भल दिन मंगल मोद विधानु ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. मल्लिका । मोतिया ।
४. श्वेत कंटकारी । सफेद भटकटैया ।
५. बकुची । सोमराजी ।
६. विदारी कंद ।
७. श्वेत दूर्वा ।
८. चाँदनी । चंद्रिका ।
९. कुटंबिनी का पौधा ।
१०. मद्य । शराब ।
११. पिंगा ।
१२. त्रायमाण लता ।
१३. अर्कपुष्पी । अंधाहुली ।
१४. बच ।
१५. सिंहली पीपल ।
१६. आमड़ा । आम्रातक ।
१७. गोरोचन ।
१८. वृद्धि नामक अष्टवर्गीय ओषधि ।
१९. चाँदी । रजत । रूपा ।
२०. श्वेत निसोथ ।
२१. त्रिसंधि नामक पुष्प वृक्ष ।
२२. पुनर्नवा । सफेद गदहपूरना ।
२३. पहाड़ी अपराजिता ।
२४. सफेद पाड़र । पाटला वृक्ष ।
२५. सफेद सेम ।
२६. मूर्वा । गोकर्णी लता । मुरा ।
२७. आकर्षक महिला । सुंदरी स्त्री (को॰) ।
२८. गंगा नदी (को॰) ।
२९. मिस्त्री (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिता (आ), f. white sugar, refined sugar, Suśr. : Hcat.
moonlight, L.
a handsome woman.
spirituous liquor, L.
N. of various plants (a species of Aparājitā; white Kaṇṭakārī; white Dūrvā grass; Arabian jasmine &c.), Suśr.
bamboo juice, L.
N. of the Ganges (in सितासिता, under सिता)
one of the 8 Devis (Buddh.), Kālac.
सिता f. of 3. सित, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1214,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिता 1 Candied sugar, sugar; पित्तेन दूने रसने सितापि तिक्तायते हंसकुला वतंस N. 3. 94; Bv. 4. 13. --2 Moonlight. --3 A lovely woman. --4 Spirituous liquor. --5 White Dūrvā grass. --6 Arabian jasmine. --Comp. --खंडः a kind of refined sugar. --लता white Dūrvā grass.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1123-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सिता स्त्री सो--क्त । १ शर्करायाम् । “खण्डन्तु सिकतारूपं सुश्वेतं शर्करा सिता । सिता सुमधुरा रुच्या बातपित्तास्रदाहहृत् । मूर्च्छाच्छर्दिज्वरान् हन्ति सुशीता शुक्रकारिणी” राजव० । २ मल्लिकायां शब्दर० ३ श्वेतकण्टकारिकायां ४ वाकुच्यां ५ विदार्य्यां ६ श्वेतदूर्वायां ७ चन्द्रिकायां ८ कुटुम्बिन्यां ९ सुरायां १० पिङ्गायां ११ त्रायमाणलतायां १२ तेजन्यां राजनि० १३ पर्वतजातापराजितायां रत्नमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5293,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सिता, स्त्री, (सित + टाप् ।) शर्करा । इत्यमरः । २ । ९ । ४३ ॥ अस्या गुणाः । “खण्डन्तु सिकतारूपं सुश्वेतं शर्करा सिता । सिता सुमधुरा रुच्या वातपित्तास्रदाह- हृत् । मूर्च्छाच्छर्द्दिज्वरान् हन्ति सुशीता शुक्रका- रिणी ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, महानिर्व्वाणतन्त्रे । ९ । ७८ । “ततो दुग्धं सिताञ्चैव दत्त्वा पाकविधानतः । सुपचेत् संस्कृते वह्नौ सावधानेन सुव्रते ॥”) मल्लिका । इति शब्दरत्नावली ॥ श्वेतकण्ट- कारी । वाकुची । विदारी । श्वेतदूर्व्वा । चन्द्रिका । कुटुम्बिनी । मद्यम् । पिङ्गा । त्राय- माणा । तेजनी । इति राजनिर्घण्टः । पर्व्वत- जातापराजिता । इति रत्नमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-348-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सिता" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सिताम्सिता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
गग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सिताम् 📚 ➤ सफेद
संस्कृत: श्वेतनिर्गुण्डी, कृष्णभूकूश्माण्डः, शर्करा · पर्याय: श्वेतसुरसा, भूतवेशी

ग 📚 ➤ जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सिता 📚चीनी । शक्कर । शर्करा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सिता
सफ़ेद निर्गुण्डी (२.४.७१) — श्वेतसुरसा, भूतवेशी
विदारीकन्द (भू-कूष्माण्ड) के नाम (२.४.११०) — विदारी, क्षीरशुक्ला, इक्षुगन्धा, क्रोष्टी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
सितांगसिताम् + गअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सिताम्: सो (सि) + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)
  • ग: गै-क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें