🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:39:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुकृत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुकृत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुकृत

अर्थ: कोई भी भला या अच्छा कार्य, कृपा, अनुग्रह, सेवा

संस्कृत: धर्मः · पर्याय: धर्म, पुण्य, श्रेयस्, वृष, उपनिषद्

व्युत्पत्ति: सु-कृतम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुकृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + कृ + क्त
  3. कृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + कृ + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सुकृत (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुकृतम्सुकृतेसुकृतानि
द्वितीयासुकृतम्सुकृतेसुकृतानि
तृतीयासुकृतेनसुकृताभ्याम्सुकृतैः
चतुर्थीसुकृतायसुकृताभ्याम्सुकृतेभ्यः
पञ्चमीसुकृतात् / सुकृताद्सुकृताभ्याम्सुकृतेभ्यः
षष्ठीसुकृतस्यसुकृतयोःसुकृतानाम्
सप्तमीसुकृतेसुकृतयोःसुकृतेषु
सम्बोधनहे सुकृतहे सुकृतेहे सुकृतानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुकृत
सुकृत
sukṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धर्म/पुण्य के नाम (1.4.25) धर्म · पुण्य · श्रेयस् · वृष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुकृत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पुण्य । सत्कार्य । भला काम ।
२. दान ।
३. पुरस्कार ।
४. दया । मेहरबानी ।
५. भाग्य । सौभाग्य (को॰) ।
सुकृत २ वि॰
१. भाग्यवान् । किस्मतवर ।
२. धर्मशील । पुण्यवान् ।
३. जो उत्तम रूप से किया गया हो ।
४. शुभ । कल्याणकर ।
५. जिसके साथ कृपा का व्यवहार किया गया हो (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—कृत n. a good or righteous deed, meritorious act, virtue, moral merit (-तस् ind.), RV. &c. &c.
a benefit, bounty, friendly aid, favour, R.; Pañcat. &c.
the world of virtue, heaven, AV.; TS.; TBr.
fortune, auspiciousness, W.
reward, recompense, ib.
सुकृत mfn. well done or made or formed or executed, RV.
well arranged, adorned, made good (with मति f. ‘a well-taken resolution’; with अनर्थ m. ‘an evil turned to good’; किम् अत्र सुकृतम् भवेत्, ‘what would be best done here?’), RV. &c. &c.
treated with kindness, befriended, MW.
well-conducted, virtuous, fortunate, ib.
(said to be) = स्वक्˚, TUp.
सु—कृत m. N. of a Prajā-pati, VP.
of a son of Pṛthu, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1220,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुकृत न० सु + कृ--क्त । १ पुण्ये धर्मे अमरः २ शुभे ३ सुविहिते त्रि० मेदि० । ४ सुकर्मणि न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5307,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुकृतं, क्ली, (सु + कृ + क्तः ।) पुण्यम् । इत्य- मरः । १ । ४ । २४ ॥ (यथा, कुमारे । ६ । ४७ । “अथ ते मुनयो दिव्याः प्रेक्ष्य हैमवतं पुरम् । स्वर्गाभिसन्धिसुकृतं वञ्चनामिव मेनिरे ॥”) शुभम् । सुविहिते, त्रि । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । ८ । २३ । ३१ । “क्रियमाणे कर्म्मणीदं दैवे पित्र्येऽथ मानुषे । यत्र यत्रानुकीर्त्त्येत तत् तेषां सुकृतं विदुः ॥”) सुकृतन्तु मनुष्यैः सह गच्छति । यथा, -- “सुकृतं दुष्कृतं लोके गच्छन्तमनुगच्छति । तस्माद्वित्तं समासाद्य दैवाद्वा पौरुषादथ । दद्यात् सम्यक् द्विजातिभ्यः कीर्त्तनानि च कारयेत् ॥” इति वह्निपुराणे वैष्णवक्रियायोगे यमानुशा- सनोनामाध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-362-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुकृत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुकृतसुकृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + कृ + क्त | कृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + कृ + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुकृत 📚 ➤ कोई भी भला या अच्छा कार्य, कृपा, अनुग्रह, सेवा
संस्कृत: धर्मः · पर्याय: धर्म, पुण्य, श्रेयस्, वृष, उपनिषद्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुकृत 📚पुण्य । सत्कार्य । भला काम🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सुकृत
धर्म/पुण्य के नाम (१.४.२५) — धर्म, पुण्य, श्रेयस्, वृष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें