🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:00:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुतंतर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुतम्+तर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुतम्

अर्थ: उड़ेला गया

संस्कृत: पुत्रः, राजा · पर्याय: आत्मज, तनय, सूनु, पुत्र, दायाद

व्युत्पत्ति: सु + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + क्त
  2. सुत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + क्त
  3. सु धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, द्विवचन
  4. सुत (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — सुत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुतःसुतौसुताः
द्वितीयासुतम्सुतौसुतान्
तृतीयासुतेनसुताभ्याम्सुतैः
चतुर्थीसुतायसुताभ्याम्सुतेभ्यः
पञ्चमीसुतात् / सुताद्सुताभ्याम्सुतेभ्यः
षष्ठीसुतस्यसुतयोःसुतानाम्
सप्तमीसुतेसुतयोःसुतेषु
सम्बोधनहे सुतहे सुतौहे सुताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — सु (भ्वादिगण) · अर्थ: उत्पन्न करना, पैदा करना, गर्भ धारण करना, अद्भुत सामर्थ्य होना, अमानवी पराक्रम होना (प्रसवैश्वर्ययोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसवतिसवतःसवन्ति
मध्यमसवसिसवथःसवथ
उत्तमसवामिसवावःसवामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सवति · लिट्: सुषाव · लुट्: सोता · लृट्: सोष्यति · लोट्: सवतात् · लङ्: असवत् · विधिलिङ्: सवेत् · आशीर्लिङ्: सूयात् · लुङ्: असौषीत् · लृङ्: असोष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सवन · ण्वुल्: सावकः · तृच्: सोता · यत्: सव्यः · ण्यत्: साव्यः · तव्य: सोतव्यः · अनीयर्: सवनीयः · क्त: सुतः · क्तवतु: सुतवान् · शतृ: सवन् · स्य-शतृ: सोष्यन् · क्त्वा: सुत्वा · ल्यप्: प्रसुत्य · तुमुन्: सोतुम् · णमुल्: सावम् · क्तिन्: सुति · क्वसु: सुषुवान्

तर

अर्थ: पर जाना, तैरना

संस्कृत: प्लवनतरणयोः

अंग्रेज़ी: to cross, to float, to swim

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तॄ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. तर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तॄ + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तॄ (भ्वादिगण) · अर्थ: पर जाना, तैरना (प्लवनतरणयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतरतात् / तरताद् / तरतुतरताम्तरन्तु
मध्यमतर / तरतात् / तरताद्तरतम्तरत
उत्तमतराणितरावतराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तरति · लिट्: ततार · लुट्: तरिता · लृट्: तरिष्यति · लोट्: तरतात् · लङ्: अतरत् · विधिलिङ्: तरेत् · आशीर्लिङ्: तीर्यात् · लुङ्: अतारीत् · लृङ्: अतरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तरण · ण्वुल्: तारकः · तृच्: तरीता · ण्यत्: तार्यः · तव्य: तरीतव्यः · अनीयर्: तरणीयः · क्त: तीर्णः · क्तवतु: तीर्णवान् · शतृ: तरन् · स्य-शतृ: तरीष्यन् · क्त्वा: तीर्त्वा · ल्यप्: प्रतीर्य · तुमुन्: तरीतुम् · णमुल्: तारम् · क्तिन्: तीर्णि · क्वसु: तितीर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुत
सुत
suta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पुत्र के नाम (2.6.27) आत्मज · तनय · सूनु · पुत्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पुत्र । आत्मज । बेटा । लड़का ।
२. दसवें मनुका पुत्र ।
३. जन्मकुंडली में लग्न से पाँचवाँ घर ।
४. नरेश । भूपति । राजा (को॰) ।
५. निचोड़ा हुआ सोमरस (को॰) ।
६. सोम याग (को॰) ।
७. सोमबलि (को॰) ।
सुत २ वि॰
१. पार्थिव ।
२. उत्पन्न । जात ।
३. उड़ेला हुआ (को॰) ।
४. निचोड़कर निकाला हुआ (को॰) ।
सुत † ३ संज्ञा पुं॰ [?] बीस की संख्या । कोड़ी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सुत mfn. impelled, urged, ŚBr.
allowed, authorized, ib.
2. सुत mfn. pressed out, extracted
सुत m. (sg. and pl., once n. in ChUp. v, 12, 1) the expressed Soma juice, a Soma libation, RV.; AV.; ŚBr.; ChUp.; BhP.
3. सुत mfn. begotten, brought forth
सुत m. (ifc. f(आ). ) a son, child, offspring (सुतौ du. = ‘son and daughter’), Mn.; MBh. &c.
सुत m. a king, L.
N. of the 5th astrological house, VarBṛS.
N. of a son of the 10th Manu, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1219,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुत p. p. 1 Poured out. --2 Extracted or expressed (as Soma juice). --3 Begotten, produced, brought forth. --तः 1 A son. --2 A child, offspring. --3 A king. --तः तं A Soma libation. --Comp. --अर्थिन् a. desirous of progeny. --आत्मजः a grandson. --(जा) a grand-daughter.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1131-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुत पुंस्त्री० सु--क्त । १ पुत्रे २ तनयायां स्त्री अमरः । सा च ३ दुरालभायां शब्दच० ४ उत्पन्ने ५ सम्बद्धे ६ निष्पीडिते च त्रि० ७ पार्थिवे पु० मदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5311,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुतः, पुं, (सूयते स्मेति । सु + क्तः ।) पुत्त्रः । इत्यमरः । २ । ६ । २७ ॥ “सूयते सुतः कर्म्मणि क्तः । पुतो नरकभेदात् त्रायते इति पुत्त्रः । ‘पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात् पितरं त्रायते सुतः । तस्मात् पुत्त्र इति ख्यातः स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥’ इति स्मृतिः ॥ किंवा पुनाति मातापितराविति त्रासुसिति त्रे निपातात् ह्रस्वत्वे पुत्त्रः । पुत्त्रो द्वितकारः एकतकारश्च ।” इत्यमरटीकायां भरतः ॥ * ॥ मातृपितृस्वभाववत्स्वभावे सुतकन्ये भवतः । यथा, -- “शीलं संभजते पुत्रो मातुस्तातस्य वै सुता । यथाशीला भवेन्माता तथाशीलो भवेत् सुतः ॥ यद्वर्णा वै भवेद्भू मिस्तद्वर्णं सलिलं भवेत् ॥ मातॄणां शीलदोषेण पितृशीलगुणेन च । विभिन्नास्तु प्रजाः सर्व्वा भवन्ति भवशीलि- नाम् ॥” इति वह्निपुराणे काश्यपीयवंशः ॥ पार्थिवः । इति मेदिनी ॥ * ॥ (उत्पन्ने, त्रि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-366-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुतम्सुत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + क्त 📚
अन्य सम्भावना: सुत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + क्त | सु धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, द्विवचन
तरतॄ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | तर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तॄ + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुतम् 📚 ➤ उड़ेला गया
संस्कृत: पुत्रः, राजा · पर्याय: आत्मज, तनय, सूनु, पुत्र, दायाद

तर 📚 ➤ पर जाना, तैरना
संस्कृत: प्लवनतरणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुत 📚पुत्र । आत्मज । बेटा । लड़का🟠🔵🟣🟢🟤
तॄ 📚cl. 1. P. (rarely Ā.) तरति (Subj. तरत्, impf. अतरत्, p. तरत् inf. …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सुत
पुत्र के नाम (२.६.२७) — आत्मज, तनय, सूनु, पुत्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
सुतंतरसुतम् + तरअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सुतम्: सु + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬