🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:42:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुत्यज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुत्यज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुत्यज

अर्थ: छोड़ना, त्यागना, देना, दान करना

संस्कृत: हानौ

अंग्रेज़ी: to abandon,to leave,to quit,to let go,to renounce

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सु + त्यज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. त्यज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + त्यज् + अच्
  3. त्यज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + त्यज् + अच्
  4. सुत्यज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. सुत्यज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — त्यज् (भ्वादिगण) · अर्थ: छोड़ना, त्यागना, देना, दान करना (हानौ)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमत्यजतात् / त्यजताद् / त्यजतुत्यजताम्त्यजन्तु
मध्यमत्यज / त्यजतात् / त्यजताद्त्यजतम्त्यजत
उत्तमत्यजानित्यजावत्यजाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: त्यजति · लिट्: तत्याज · लुट्: त्यक्ता · लृट्: त्यक्ष्यति · लोट्: त्यजतात् · लङ्: अत्यजत् · विधिलिङ्: त्यजेत् · आशीर्लिङ्: त्यज्यात् · लुङ्: अत्याक्षीत् · लृङ्: अत्यक्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: त्यजन · ण्वुल्: त्याजकः · तृच्: त्यक्ता · ण्यत्: त्याज्यः · तव्य: त्यक्तव्यः · अनीयर्: त्यजनीयः · क्त: त्यक्तः · क्तवतु: त्यक्तवान् · शतृ: त्यजन् · स्य-शतृ: त्यक्ष्यन् · क्त्वा: त्यक्त्वा · ल्यप्: प्रत्यज्य · तुमुन्: त्यक्तुम् · णमुल्: त्याजम् · घञ्: त्यागः · क्तिन्: त्यक्ति · क्वसु: तत्यज्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — त्यज्
त्यज्
tyaj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. त्यज् cl. 1. ˚जति (metrically also ˚ते; pf. Ved. तित्याज, Class. तत्˚, Pāṇ. vi, 1, 36; तत्यज, BhP. iii, 4; fut. त्यक्ष्यति, Pāṇ. vii, 2, 10; Kār.; त्यजिष्य्˚, R. ii, vii; MārkP.; aor. अत्याक्षीत्; inf. त्यक्तुम्) to leave, abandon, quit, RV. x, 71, 6; Mn.; MBh. &c.; to leave a place, go away from, Mn. vi, 77; MBh. &c.; to let go, dismiss, discharge, VarBṛS. xvii, 22; Bhaṭṭ.; to give up, surrender, resign, part from, renounce, ĪśUp. 1; Mn.; MBh. &c. (तनुम् or देहम् or कलेवरम्, ‘to abandon the body, die’, Mn. vi; MBh. &c.; प्राणान् or श्वासम् or जीवितम्, ‘to give up breath or life, risk or lose one's life’, MBh.; R. &c.); P. Ā. to shun, avoid, get rid of, free one's self from (any passion &c.), MBh. &c.; to give away, distribute, offer (as a sacrifice or oblation to a deity; त्यजते etymologically = σέβεται), Mn.; Yājñ.; MBh. &c.; to set aside, leave unnoticed, disregard, ŚāṅkhŚr.; Mn. iii; MBh. i, 3098; Hit. ii, 3, 30; (ind.p. त्यक्त्वा) to except, VarBṛS.; Caurap., Sch.; Pass. त्यज्यते, to be abandoned by, get rid of (instr.), Pañcat. i, 10, 0/1 : Caus. त्याजयति (aor. अतित्यजत्, Bhaṭṭ.) to cause anyone to quit, MBh. xiii, 288; to cause anyone to give up, Kathās. lxxxiii, 34; to expel, turn out, xx, 126; to cause any one to lose, deprive of (instr.), Bhaṭṭ. xv, 120; to empty the body by evacuations, Bhpr. : Desid. तित्यक्षति, to be about to lose (one's life, प्राणान्), Car. v, 10 and 12.
2. त्यज् mfn. ifc. leaving, abandoning, W.
giving up, offering, BhP. viii; Rājat. iv
cf. तनु-, तनू-, सु-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (456,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्यज् {c1c} P. (त्यजति, तत्याज, अत्याक्षीत्, त्यक्ष्यति, त्यक्त) 1 To leave (in all senses), abandon, quit, go away from; वर्त्म भानोस्त्यजाशु Me. 39; Ms. 6. 77, 9. 177; Ś. 5. 26. --2 To let go, dismiss, discharge; Bk. 6. 122. --3 To give up, renounce, resign, surrender; Bh. 3. 16; Ms. 2. 95, 6. 33; Bg. 6. 24, 16. 21. --4 To shun, avoid. --5 To get rid of, free oneself from; Bg. 2. 3. --6 To set aside, disregard; त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च Bg. 1. 33. --7 To except. --8 To distribute, give away; कृतं (संचयं) आश्वयुजे [] त्यजेत् Y. 3. 47; Ms. 6. 15. --9 To shoot off. --Caus. 1 To cause to give up &c., to deprive (a person) of anything. --2 To expel, turn out. --3 To quit. --Desid. (तित्यक्षति) To wish to leave &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0547-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुत्यजसु + त्यज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: त्यज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + त्यज् + अच् | त्यज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + त्यज् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुत्यज 📚 ➤ छोड़ना, त्यागना, देना, दान करना
संस्कृत: हानौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
त्यज् 📚cl. 1. ˚जति (metrically also ˚ते; pf. Ved. तित्याज, Class. तत्˚, Pāṇ.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें