🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:18:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुभग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुभग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुभग

अर्थ: अत्यन्त भाग्यवान् या समृद्धिशाली, प्रसन्न, सौभाग्यशाली, अत्यन्त अनुगृहीत

व्युत्पत्ति: सु-भग

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुभग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सुभग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सुभग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुभगःसुभगौसुभगाः
द्वितीयासुभगम्सुभगौसुभगान्
तृतीयासुभगेनसुभगाभ्याम्सुभगैः
चतुर्थीसुभगायसुभगाभ्याम्सुभगेभ्यः
पञ्चमीसुभगात् / सुभगाद्सुभगाभ्याम्सुभगेभ्यः
षष्ठीसुभगस्यसुभगयोःसुभगानाम्
सप्तमीसुभगेसुभगयोःसुभगेषु
सम्बोधनहे सुभगहे सुभगौहे सुभगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुभग
सुभग
subhaga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुभग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सुभङ्ग] नारियल का पेड़ । नारिकेल वृक्ष ।
सुभग १ वि॰ [सं॰]
१. सुंदर । मनोहर । मनोरम ।
२. ऐश्वर्यशाली ।
३. भाग्यवान् । खुशकिस्मत ।
४. प्रिय । प्रियतम ।
५. सुखद । आनंददायक ।
सुभग २ संज्ञा पु॰
१. शिव ।
२. सोहागा । टंकण ।
३. चंपा । चंपक ।
४. अशोक वृक्ष ।
५. पीली कटसरैया । पीतझिंटी ।
६. लाल कटस- रया । रक्तझिटी ।
७. भूरि छरीला । पत्थर का फूल । शौलेय । शैलाख्य । शिलापुष्प ।
८. गंधक । गंधपाषाण ।
९. सुबल के एक पुत्र का नाम ।
१०. जैनों अनुसार वह कर्म जिससे जीव सौभाग्यवान होता है ।
११. अच्छा भाग्य । सौभाग्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—भग mf(आ)n. possessing good fortune, very fortunate or prosperous, lucky, happy, blessed, highly favoured, RV. &c. &c.
beautiful, lovely, charming, pleasing, pretty (voc. सुभग and सुभगे, often in friendly address), ib.
nice (ironical), Vās. (= शोभन-पशु, Sch.)
liked, beloved, dear (as a wife), AV.; MBh.; R.
delicate, slender, thin, Car.
(ifc.) suitable for, Śak. (v.l.)
सु—भग m. N. of Śiva, Śivag.
borax, L.
Michelia Champaka, L.
Jonesia Asoka, L.
red Amaranth, L.
N. of a son of Subala, MBh.
सु—भग (अम्), n. good fortune
bitumen, L.; MW.
सु-भग , -भङ्ग &c. See p. 1229, cols. 2, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1229,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुभग पु० सुष्ठु भगः भाहात्म्यादिः यस्य । १ चम्पके २ त्यशोके ३ रक्ताम्लाने ४ टङ्कणे च राजनि० ५ सुदृश्ये ६ प्रिये मेदि० । ७ शोभनैश्वर्य्ययुक्ते च त्रि० । ८ कैवर्त्तीमुस्तायां ९ भाल- पर्ण्याम् १० हरिद्रायां ११ नीलदूर्वायां १२ तुलस्यां १३ प्र यङ्गौ १४ कस्तूर्य्यां १५ स्वर्णकदल्यां स्त्री राजनि० । १६ वन मल्लिकायां शब्दर० १७ पतिप्रियायां स्त्रियां च स्त्री । सुभगाया अपत्य दक् इनङ्च । सौभागिनेय तदपत्ये पुंस्त्री०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5315,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुभगः, पुं, (सुष्ठ भगं माहात्म्यं श्रीर्वा यस्य ।) टङ्कणः । चम्पकः । रक्ताम्लानः । अशोकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
सुभगः, त्रि, (सुष्ठु भगं श्रीर्यस्य ।) सुदृश्यः । तत्पर्य्यायः । चक्षुष्यः २ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रघुः । ११ । ८० । “केवलोऽपि सुभगो नवाम्बुदः किं पुनस्त्रिदशचापलाञ्छितः)”) शोभनैश्वर्य्यादियुक्तश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-376-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुभग" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुभगसुभग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सुभग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुभग 📚 ➤ अत्यन्त भाग्यवान् या समृद्धिशाली, प्रसन्न, सौभाग्यशाली, अत्यन्त अनुगृहीत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुभग 📚नारियल का पेड़ । नारिकेल वृक्ष🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें