🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:33:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुरता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुरता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुरता

अर्थ: अति प्रमोदी

व्युत्पत्ति: सु-रत

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुरता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. सुरत् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सुर् + शतृ
  3. सुरत् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सुर् + शतृ
  4. रता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सु + रम् + क्त
  5. सुरता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. सुरता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  7. सुरत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  8. रता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सु + रम् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सुरता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुरतासुरतेसुरताः
द्वितीयासुरताम्सुरतेसुरताः
तृतीयासुरतयासुरताभ्याम्सुरताभिः
चतुर्थीसुरतायैसुरताभ्याम्सुरताभ्यः
पञ्चमीसुरतायाःसुरताभ्याम्सुरताभ्यः
षष्ठीसुरतायाःसुरतयोःसुरतानाम्
सप्तमीसुरतायाम्सुरतयोःसुरतासु
सम्बोधनहे सुरतेहे सुरतेहे सुरताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुरता
सुरता
suratā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुरता १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सुर या देवता का भाव या कार्य ।
२. देवत्व ।
२. सुरसमुह । देवसमूह । देव जाति ।
३. संभोग का आनंद ।
४. पत्नी । स्त्री॰
५. एक अप्सरा का नाम ।
सुरता २ संज्ञा पुं॰ [देश॰] एक प्रकार की बाँस की नली जिसमें से दाना छोड़कर बोया जाता है ।
सुरता ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ स्मृति, हिं॰ सुरत]
१. चिंता । ध्यान ।
२. चेत । सुध । उ ।— छाँड़ि शासना बौध की अरहंत की ना मानि । सुरता छाँड़ि पिशाचता काहै को करि बानि । — (शब्द॰) ।
सुरता पु ४ वि॰ ध्यान लगानेवाला । ध्यानी ।
सुरता † ५ वि॰, संज्ञा पुं॰ [सं॰ श्रोता] दे॰ श्रोता ।
सुरता ६ वि॰ [हिं॰ सुरत] समझदार । होशियार । बुद्धिमान् । सयाना । चालाक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—रता (आ), f. a wife, Hariv. (Sch.)
N. of an Apsaras, MBh.
सुर—ता f. godhead, MBh.
the rice of gods, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1232,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुरता स्त्री सुराणां समूहः भावो वा तल् । १ देवसमूहे २ देवत्वे च मेदि० । सु + रम--क्त । ३ अत्थन्तरतायां स्त्रियां स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5316,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुरता, स्त्री, (सुराणां भावः समूहो वा । सुर + तल् ।) देवत्वम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते । ५ । ९८ । १४ । “भवनं पश्य वारुण्यं यदेतत् सर्व्वकाञ्चनम् । यत् प्राप्य सुरतां प्राप्ताः सुराः सुरपतेः सखे ॥”) सुरसमूहः । इति व्याकरणम् ॥ (सुष्ठु रता । अप्सरोविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ६५ । ५१ । “केशिनी च सुवाहुश्च सुरता सुरजा तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-379-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुरतासुरता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सुरत् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सुर् + शतृ | सुरत् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सुर् + शतृ

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुरता 📚 ➤ अति प्रमोदी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुरता 📚सुर या देवता का भाव या कार्य🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सुरता = सु + रत तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें