🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:53:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुषेण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुषेण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुषेण

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: करमर्दकः · पर्याय: कृष्णपाकफल, आविग्न, करमर्दक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुषेण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सुषेण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सुषेण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुषेणःसुषेणौसुषेणाः
द्वितीयासुषेणम्सुषेणौसुषेणान्
तृतीयासुषेणेनसुषेणाभ्याम्सुषेणैः
चतुर्थीसुषेणायसुषेणाभ्याम्सुषेणेभ्यः
पञ्चमीसुषेणात् / सुषेणाद्सुषेणाभ्याम्सुषेणेभ्यः
षष्ठीसुषेणस्यसुषेणयोःसुषेणानाम्
सप्तमीसुषेणेसुषेणयोःसुषेणेषु
सम्बोधनहे सुषेणहे सुषेणौहे सुषेणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुषेण
सुषेण
suṣeṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुषेण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विष्णु का एक नाम ।
२. एक गंधर्व का नाम ।
३. एक यक्ष का नाम ।
४. एक नागासुर का नाम ।
५. दूसरे मनु के एक पुत्र का नाम ।
६. श्रीकृष्ण के एक पुत्र का नाम ।
७. शूरसेन के एक राजा का नाम ।
८. परीक्षित के एक पुत्र का नाम ।
९. धृतराष्ट्र के एक पुत्र का नाम ।
१०. वसुदेव के एक पुत्र का नाम ।
११. विश्वगर्भ के एक पुत्र का नाम ।
१२. शंबर के एक पुत्र का नाम ।
१३. एक वानर का नाम । विशेष—रामायण आदि के अनुसार यह वरुण का पुत्र, बाली का ससुर और सुग्रीव का वैद्य था । इसने राम रावण के युद्ध में रामचंद्र की विशेष सहायता की थी ।
१४. करौंदा । करमर्दक ।
१५. बेंत । वेतस् ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—षेण mfn. having a good missile (said of Kṛṣṇa and Indra), MBh.; VarBṛS.
सु—षेण m. ‘having beautiful clusters’, Carissa Carandas, L.
Calamus Rotang, L.
N. of Viṣṇu, MBh.
of a Gandharva, VS.; BhP.
of a Yakṣa, VP.
of a serpent-demon, MBh.
of a Vidyā-dhara, Kathās.
of a monkey-chief (son of Varuṇa or Dhanvantari, father of Tārā, and physician of Su-grīva), MBh.; R. &c.
of a son of the second Manu, BhP.
of a son of Kṛṣṇa, Hariv.
of a king of Śūra-sena, Ragh.
of a son of Parīkṣit, MBh.
of a son of Dhṛtarāṣṭra, ib.
of a son of Viśva-garbha, Hariv.
of a son of Vasu-deva, BhP.
of a son of Śambara, Hariv.
of a son of Vṛṣṭi-mat (or Vṛṣṇi-mat), VP.
of a son of Karma-sena, Kathās.
of a physician of Prabhākara-vardhana, Vās., Introd.
(with कविराजमिश्र) of a grammarian, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1237,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुषेणः 1 N. of a tree(करमर्द) --2 N. of Viṣṇu. --3 A cane or ratan.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1133-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुषेण पु० सुष्ठु सेनयति सेनां करोति अच् षत्वम् । १ कर- मर्दके (करमचा) अमरः २ वेतसे राजनि० ३ चिकित्सके वानरभेदे । ४ विष्णौ च मेदि० ५ त्रिवृति स्त्री राजनि० ङीप् । स्वार्थे क अत इत्त्वम् । कृष्णत्रिवृति स्त्री अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5323,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुषेणः, पुं, करमर्द्दकः । इत्यमरः । २ । ४ । ६७ ॥ विष्णुः । (यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ७१ । [] “महावराहो गोविन्दः सुषेणः कनकाङ्गदी ॥” “शोभना सेना स्वगणात्मिका यस्य ।” इति तत्र शाङ्करभाष्यम् ॥ वानरराजसुग्रीववैद्यः । इति मेदिनी ॥ वेतसः । इति राजनिर्घण्टः (वसु- देवपुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ९ । २४ । ५३ -- ५४ । “वसुदेवस्तु देवक्यामष्टपुत्त्रानजीजनत् । कीर्त्तिमन्तं सुषेणञ्च भद्रसेनमुदारधीः ॥ ऋजुं समर्द्दनं भद्रं सङ्कर्षणमहीश्वरम् । अष्टमस्तु तयोरासीत् स्वयमेव हरिः किल ॥” नागविशेषः । इति महाभारतम् । १ । ५७ । १६ ॥ नृपविशेषः । स च शूरसेनाधिपतिः । यथा, रघुः । ६ । ४५ । “सा शूरसेनाधिपतिं सुषेण- मुद्दिश्य लोकान्तरगीतकीर्त्तिम् । आचारशुद्धोभयवंशदीपं शुद्धान्तरक्ष्या जगदे कुमारी ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-389-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुषेण" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुषेणसुषेण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुषेण 📚 ➤ विष्णु का एक नाम उमा-कोश
संस्कृत: करमर्दकः · पर्याय: कृष्णपाकफल, आविग्न, करमर्दक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुषेण 📚विष्णु का एक नाम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सुषेण
करौंदा के नाम (२.४.६७) — कृष्णपाकफल, आविग्न, करमर्दक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें