🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:23:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुषेण
suṣeṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुषेण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विष्णु का एक नाम ।
२. एक गंधर्व का नाम ।
३. एक यक्ष का नाम ।
४. एक नागासुर का नाम ।
५. दूसरे मनु के एक पुत्र का नाम ।
६. श्रीकृष्ण के एक पुत्र का नाम ।
७. शूरसेन के एक राजा का नाम ।
८. परीक्षित के एक पुत्र का नाम ।
९. धृतराष्ट्र के एक पुत्र का नाम ।
१०. वसुदेव के एक पुत्र का नाम ।
११. विश्वगर्भ के एक पुत्र का नाम ।
१२. शंबर के एक पुत्र का नाम ।
१३. एक वानर का नाम । विशेष—रामायण आदि के अनुसार यह वरुण का पुत्र, बाली का ससुर और सुग्रीव का वैद्य था । इसने राम रावण के युद्ध में रामचंद्र की विशेष सहायता की थी ।
१४. करौंदा । करमर्दक ।
१५. बेंत । वेतस् ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—षेण mfn. having a good missile (said of Kṛṣṇa and Indra), MBh.; VarBṛS.
सु—षेण m. ‘having beautiful clusters’, Carissa Carandas, L.
Calamus Rotang, L.
N. of Viṣṇu, MBh.
of a Gandharva, VS.; BhP.
of a Yakṣa, VP.
of a serpent-demon, MBh.
of a Vidyā-dhara, Kathās.
of a monkey-chief (son of Varuṇa or Dhanvantari, father of Tārā, and physician of Su-grīva), MBh.; R. &c.
of a son of the second Manu, BhP.
of a son of Kṛṣṇa, Hariv.
of a king of Śūra-sena, Ragh.
of a son of Parīkṣit, MBh.
of a son of Dhṛtarāṣṭra, ib.
of a son of Viśva-garbha, Hariv.
of a son of Vasu-deva, BhP.
of a son of Śambara, Hariv.
of a son of Vṛṣṭi-mat (or Vṛṣṇi-mat), VP.
of a son of Karma-sena, Kathās.
of a physician of Prabhākara-vardhana, Vās., Introd.
(with कविराजमिश्र) of a grammarian, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1237,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुषेणः 1 N. of a tree(करमर्द) --2 N. of Viṣṇu. --3 A cane or ratan.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1133-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुषेण पु० सुष्ठु सेनयति सेनां करोति अच् षत्वम् । १ कर- मर्दके (करमचा) अमरः २ वेतसे राजनि० ३ चिकित्सके वानरभेदे । ४ विष्णौ च मेदि० ५ त्रिवृति स्त्री राजनि० ङीप् । स्वार्थे क अत इत्त्वम् । कृष्णत्रिवृति स्त्री अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5323,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुषेणः, पुं, करमर्द्दकः । इत्यमरः । २ । ४ । ६७ ॥ विष्णुः । (यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ७१ । [] “महावराहो गोविन्दः सुषेणः कनकाङ्गदी ॥” “शोभना सेना स्वगणात्मिका यस्य ।” इति तत्र शाङ्करभाष्यम् ॥ वानरराजसुग्रीववैद्यः । इति मेदिनी ॥ वेतसः । इति राजनिर्घण्टः (वसु- देवपुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ९ । २४ । ५३ -- ५४ । “वसुदेवस्तु देवक्यामष्टपुत्त्रानजीजनत् । कीर्त्तिमन्तं सुषेणञ्च भद्रसेनमुदारधीः ॥ ऋजुं समर्द्दनं भद्रं सङ्कर्षणमहीश्वरम् । अष्टमस्तु तयोरासीत् स्वयमेव हरिः किल ॥” नागविशेषः । इति महाभारतम् । १ । ५७ । १६ ॥ नृपविशेषः । स च शूरसेनाधिपतिः । यथा, रघुः । ६ । ४५ । “सा शूरसेनाधिपतिं सुषेण- मुद्दिश्य लोकान्तरगीतकीर्त्तिम् । आचारशुद्धोभयवंशदीपं शुद्धान्तरक्ष्या जगदे कुमारी ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-389-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुषेण" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें