🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:19:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सूचक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सूचक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सूचक

अर्थ: संकेत परक, संकेत करने वाला, सिद्ध करने वाला, दिखलाने वाला

संस्कृत: पर्याय: कर्णेजप

व्युत्पत्ति: सूच् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सूचक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सूचक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सूचक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासूचकःसूचकौसूचकाः
द्वितीयासूचकम्सूचकौसूचकान्
तृतीयासूचकेनसूचकाभ्याम्सूचकैः
चतुर्थीसूचकायसूचकाभ्याम्सूचकेभ्यः
पञ्चमीसूचकात् / सूचकाद्सूचकाभ्याम्सूचकेभ्यः
षष्ठीसूचकस्यसूचकयोःसूचकानाम्
सप्तमीसूचकेसूचकयोःसूचकेषु
सम्बोधनहे सूचकहे सूचकौहे सूचकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सूचक
सूचक
sūcaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कान भरने वाला (चुगलख़ोर) (3.1.47) कर्णेजप
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सूचक १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ सूचिका]
१. सूचना देनेवाला । बतानेवाला । दिखानेवाला । ज्ञापक । बोधक ।
२. भेद की खबर देनेवाला ।
सूचक २ संज्ञा पुं॰
१. सूई । सूची ।
२. सीनेवाला दरजी ।
३. नाटककार । सूत्रधार ।
४. कथक ।
५. बुद्ध ।
६. सिद्ध ।
७. पिशाच ।
८. कुत्ता ।
९. बिल्ली ।
१०. कौआ ।
११. सियार । गीदड़ ।
१२. कटहरा । जँगला ।
१३. बरामदा । छज्जा ।
१४. ऊँची दीवार ।
१५. खल । विश्वासघातक ।
१६. गुप्तचर । भेदिया ।
१७. आयोगव माता और क्षत्रिय पिता से उत्पन्न पुत्र ।
१८. एक प्रकार का महीन चावल । सूक्ष्म शालिधान्य । सोरों ।
१९. चुगलखोर । पिशुन ।
२०. शिक्षक (को॰) । यौ॰—सूचक वाक्य = भेदिए द्वारा बताई गई बात । भेदिए से मिलनेवाली सूचना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूचक mf(इका)n. pointing out, indicating, showing, designating, MBh.; Kāv. &c.
pointing to (acc.), Hariv.
informing, betraying, treacherous, Car.
सूचक m. a denouncer, informer, Mn.; MBh. &c.
(the following only in L.) the manager or chief actor of a company
a narrator, teacher
the son of an Āyogava and a Kṣatriyā
a Buddha
a Siddha
demon, imp
villain, dog
jackal
cat
crow
needle
balustrade, parapet
kind of rice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1241,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूचक a. (चिका f.) [सूच्-ण्वुल्] 1 Indicative, indicating, proving, showing. --2 Betraying, informing. --कः 1 A piercer. --2 A needle, any instrument for perforating or sewing. --3 An informer, a talebearer, traducer, spy. --4 A narrator, teacher, an instructor. --5 The manager or chief actor of a company. --6 A Buddha. --7 A Siddha. --8 A villain, scoundrel. --9 A demon, goblin. --10 A dog. --11 A crow. --12 A cat. --13 A kind of fine rice. --Comp. --वाक्यं the information given by an informer.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1133-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूचक त्रि० सूचयति अन्तर्द्रुह्यति सूच--ण्वुल् । १ पिशुने अमरः अन्तर्द्रोहवति २ बोधके च । ३ काके ४ कुक्कुरे ५ वि- डाले पुं स्त्री० मेदि० स्त्रियां ङीष् । ६ पिशाचे ७ सिद्धगणे ८ वुद्वे शब्दर० । ९ नाटकप्रसिद्धे सूत्रधाराख्ये प्रधाननटे १० कथके हेमच० ११ सूक्ष्मशालौ पु० राजनि० १२ सीवन- साधनद्रव्ये पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5324,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूचकः, त्रि, (सूचयतीति । सूचपैशुन्ये + ण्वुल् ।) पिशुनः । इत्यमरः । ३ । १ । ४७ ॥ (यथा, मनुः । ४ । ७१ । “लोष्टमर्द्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः । स विनाशं व्रजत्याशु सूचकोऽशुचिरेव च ॥”) अस्य विवरणं कर्णेजपशब्दं द्रष्टव्यम् ॥ (सूचन- कर्त्ता । यथा महाभारते । १ । १३६ । २७ । “द्वारदेशात् समुद्भूतो माहात्मबलसूचकः । वज्रनिष्पेषसदृशः शुश्रुवे भुजनिस्वनः ॥”)
सूचकः, पुं, (सीव्यत्यनेनेति । सिव + “सिवेष्टे- रू च ।” उणा० ४ । ९३ । इति चट् । टेरूत्वञ्च । ततः स्वार्थे कन् ।) सीवनद्रव्यम् । (सूचय- तीति । सूच + ण्वुल् ।) बोधकः । कुक्कुरः । विडालः । काकः । इति मेदिनी । के, १६८ ॥ पिशुनः । बुद्धः । सिद्धः । पिशाचः । इति शब्दरत्नावली ॥ सूत्रधारः । कथकः । इति हेमचन्द्रः ॥ सूक्ष्मशालिः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-390-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "सूचक" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सूचकसूचक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सूचक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सूचक 📚 ➤ संकेत परक, संकेत करने वाला, सिद्ध करने वाला, दिखलाने वाला
संस्कृत: पर्याय: कर्णेजप

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सूचक 📚सूचना देनेवाला । बतानेवाला । दिखानेवाला । ज्ञापक । बोधक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सूचक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सूचक: सूच् + ण्वुल् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें