🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:14:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सूची

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सूची

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सूची

अर्थ: बींधना, छेद करना

व्युत्पत्ति: सूच् +ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सूची (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. सूचिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. सूचिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. सूचि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. सूचि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. सूचि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सूची (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासूचीसूच्यौसूच्यः
द्वितीयासूचीम्सूच्यौसूचीः
तृतीयासूच्यासूचीभ्याम्सूचीभिः
चतुर्थीसूच्यैसूचीभ्याम्सूचीभ्यः
पञ्चमीसूच्याःसूचीभ्याम्सूचीभ्यः
षष्ठीसूच्याःसूच्योःसूचीनाम्
सप्तमीसूच्याम्सूच्योःसूचीषु
सम्बोधनहे सूचिहे सूच्यौहे सूच्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सूची
सूची
sūcī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सूची १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सूचिन्]
१. चर । भेदिया ।
२. पिशुन । चुगुल- खोर ।
३. खल । दुष्ट ।
सूची २ संज्ञा स्त्री॰
१. कपड़ा सीने की सूई ।
२. दृष्टि । नजर ।
३. केतकी । केवड़ा ।
४. सेना का एक प्रकार का व्युह, जिसमें सैनिक सूई के आकार में रखे जाते हैं । दे॰ सूचि ।
५. सफेद कुश ।
६. एक ही प्रकार की बहुत सी चोजों या उनके अंगों, विषयों आदि की नामावली । तालिका । फेहरिस्त । यौ॰—सूचीपत्र ।
७. साक्षी के पाँच भेदों में से एक भेद । वह साक्षी जो बिना बुलाए स्वयं आकार किसी विषय में साक्ष्य दे । स्वयमुक्ति ।
८. पिंगल के अनुसार एक रीति जिसके मात्रिक छंदों की संख्या की शुंद्धता और उनके भेदों में आदि अंत लघु या आदि अंत गुरु की संख्या जानी जाती है ।
९. सुश्रुत के अनुसार सुई के आकार का एक प्रकार का यंत्र जिसके द्वारा शरीर की श्रतों में टाँके लगाए जाते थे ।
सूची ३ वि॰ [सं॰ सूचिन्]
१. रहस्य खोज निकालनेवाला । भेद लेनेवाला ।
२. गुप्त बात, रहस्य या भेद बतानेवाला ।
३. भेदन या छेदन करनेवाला ।
४. बतानेवाला । जतानेवाला । व्यक्त या प्रकट करनेवाला । उ॰—प्रधान सैनिक के आसन को छीन स्वयं विजय सूची चिह्नों को लगा... ।—प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ २७० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूचि or सूची, f. (prob. to be connected with सूत्र, स्यूत &c. fr. √ सिव्, ‘to sew’, cf. सूक्ष्म; in R. once सूचिना instr.), a needle or any sharp-pointed instrument (e.g. ‘a needle used in surgery’, ‘a magnet’ &c.), RV. &c. &c.; the sharp point or tip of anything or any pointed object, Kāv.; Car.; BhP.; a rail or balustrade, Divyāv.; a small door-bolt, L.; ‘sharp file or column’, a kind of military array (accord. to Kull. on Mn. vii, 187, ‘placing the sharpest and most active soldiers in front’), Mn.; MBh.; Kām.; an index, table of contents (in books printed in India; cf. -पत्त्र below); a triangle formed by the sides of a trapezium produced till they meet, Col.; a cone, pyramid, ib.; (in astron.) the earth's disc in computing eclipses (or ‘the corrected diameter of the earth’), Sūryas.; gesticulation, dramatic action, L.; a kind of coitus, L.; sight, seeing (= दृष्टि), L.; m. (only सूचि) the son of Niṣāda and a Vaiśyā, L. a maker of winnowing baskets &c. (cf. सूना), L.
सूची f. (= सूची), in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1241,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूचिः --ची f. [सूच्-इन् वा ङीप्] 1 Piercing, perforating. --2 A needle [] --3 Sharp point or pointed blade (as of Kuśa grass); अभिनवकुशसूच्या परिक्षतं मे चरणं Ś. 1; so मुखे कुशसूचिविद्धे Ś. 4. 13. --4 The sharp point or tip of anything; कः करं प्रसारयेत् पन्नगरत्नसूचये Ku. 5. 43. --5 The point of a bud. --6 A kind of military array, a sharp column or file; दंडव्यूहेन तन्मार्गं यायात्तु शकटेन वा । वराहमकराभ्यां वा सूच्या वा गरुडेन वा Ms. 7. 187. --7 A triangle formed by the sides of a trapezium produced till they meet. --8 A cone, pyramid. --9 Indication by gesture, communicating by sings, gesticulation. --10 A particular mode of dancing. --11 Dramatic action. --12 An index, a table of contents. --13 A list, catalogue. --14 The earth's disc in computing eclipses (in astr.). --Comp. --अग्र a. needle-pointed, having a sharp needle-like point, acuminated. --(ग्रं) the point of a needle. --आस्यः a rat. --कटाहन्यायः see under न्याय. --खातः a sharp pyramid or pyramidal excavation, a cone. --पत्रकं an index, a table of contents. --(कः) a kind of potherb. --पुष्पः the Ketaka tree. --भिन्न a. bursting open at the points of the buds; पांडुच्छायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्नैः Me. 23. --भेद्य a. {1} to be pierced or penetrated by a needle. {2} thick, dense, pitchy, gross, utter; रुद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस्तमोभिः Me. 37. {3} palpable, tangible. --मुख a. {1} needle-mouthed, having a pointed beak. {2} pointed. --(खः) {1} a bird. {2} white Kuśa grass. {3} a particular position of the hands. --(खं) a diamond. --रोमन् m. a hog. --वदन a. needle-faced, having a pointed beak. --(नः) {1} a gnat, mosquito. {2} a mungoose. --शालिः a kind of fine rice.
सूची See सूचि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1134-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूचि(ची) स्त्री सूच--इन् वा ङीप् । १ सीवनसाधने स्व- नामख्याते लौहमयपदार्थे अमरः २ शिखायां ३ नृत्य- भेदे रत्नका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5324,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूची, स्त्री, (सीव्यतेऽनया । सिव + “सिवेष्टेरू च उणा० ४ । ९३ । इति चट् । टेरूत्वञ्च । टित्वात् ङीप् । गौरादित्वात् ङीष् इति केचित् सूच + इः । कृदिकारादिति ङीष् वा ।) सीवन- द्रव्यम् । सूँच इति भाषा ॥ (यथा, महा- भारते । ५ । ५८ । १८ । “यावद्धि सूच्यास्तीक्ष्णाया विध्येदग्रेण मारिष तावदप्यपरित्याज्यं भूमेर्नः पाण्डवान् प्रति ॥” [] वैद्यकोक्तकार्य्यमस्या यथा, -- “एषण्यागतिमन्विष्य क्षारसूत्रानुसारिणीम् । सूचीं विदद्याद्गन्त्यन्ते चोन्नम्याशुच निर्हरेत् ॥ सूत्रस्यान्तं समानीय गाढबन्धनमाचरेत् । ततः क्षारबलं वीक्ष्य सूत्रमन्यत् प्रवेशयेत् ॥ क्षाराक्तं मतिमान् वैद्यो यावन्न छिद्यते गतिः भगन्दरेऽप्येष विधिः कार्य्यो वैद्येन जानता ॥ अर्व्वुदादिषु चोत्क्षिप्य मूले सूत्रं न धापयेत् । सूचीभिर्यववक्राभिराचितं वासमन्ततः । मूले सूत्रेण बध्नीयाच्छिन्ने चोपचरेद्व्रणम् ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिग्रहे नाडीव्रणाधिकारे ॥) आङ्गिकाभिनयविशेषः । अङ्गद्वाराचेष्टा । इति मेदिनी ॥ करणम् । इति हेमचन्द्रः ॥ दृष्टिः । इति केचित् ॥ (केतकीपूष्पम् । इति सूचिशब्द- दर्शनात् ॥ व्यूहविशेषः । यथा, मनुः । ७ । १८७ । “वराहमकराभ्यां वा सूच्या वा गरुडेन वा ॥”)
सूची, [न्] त्रि, (सूचयतीति । सूच + णिनिः ।) सूचकः । (पिशुनः । यथा, महाभारते । ५ । ३५ । ४६ । “पर्व्वकारी च सूची च मित्रध्रुक् पारदा- रिकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-391-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सूची" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सूचीसूची (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सूचिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | सूचिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सूची 📚 ➤ बींधना, छेद करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सूची 📚चर । भेदिया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें