🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:40:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सूतवशा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सूत-+वशा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वशा

अर्थ: अधीन, प्रभावित, प्रभावगत, नियन्त्रणगत

संस्कृत: हस्तिनी, वन्ध्या गौः, स्त्री · पर्याय: करिणी, धेनुका, गणिका, करेणु, वासिता

व्युत्पत्ति: वश् + अच् + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वशा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वशा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. वशा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. वश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. वशा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. वश (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वशा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावशावशेवशाः
द्वितीयावशाम्वशेवशाः
तृतीयावशयावशाभ्याम्वशाभिः
चतुर्थीवशायैवशाभ्याम्वशाभ्यः
पञ्चमीवशायाःवशाभ्याम्वशाभ्यः
षष्ठीवशायाःवशयोःवशानाम्
सप्तमीवशायाम्वशयोःवशासु
सम्बोधनहे वशेहे वशेहे वशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वशा
वशा
vaśā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाँझ गाय (2.9.70) वन्ध्या
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वशा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वंध्या स्त्री । बाँझ ।
२. नारी । स्त्री ।
३. पत्नी ।
४. गाय ।
५. हथिनी ।
६. बंध्या गाय । ठाँठ ।
७. पति की बहन । ननद ।
८. कन्या । बेटी । पुत्री (को॰) ।
९. वेश्या । वारांगना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वशा , (आ), f., see below
वशा f. (rather fr. √ वाश्, as ‘the lowing animal’, than fr. √ वश्) a cow (esp. barren), RV.; AV.; Br.; GṛŚrS.
(with अवी) a ewe, TS.; TBr.
a female elephant, Vikr.; Kathās.
a barren woman, Mn. viii, 28
any woman or wife, L.
a daughter, L.
Premna Spinosa and Longifolia, L.
वशा [cf. accord. to some, Lat. vacca.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (929,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वशा [वश्-अच्] 1 A woman. --2 A wife. --3 A daughter. --4 A husband's sister. --5 A cow. --6 A barren woman. --7 A barren cow. --8 A female elephant; स्त्रीरत्नेषु ममोर्वशीप्रियतमा यूथे तवेयं वशा V. 4. 25.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0952-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वशा स्त्री वश--अच् । १ बन्ध्यायां २ योषायां ३ सुतायां ४ क- ५ रिण्यां स्त्रीगव्याञ्च मेदि० । अनेन जातेः समासे परनि० गोवशा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4862,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वशा, स्त्री, (वश स्पृहि + अच् । टाप् । “वशि- रण्योरुपसंख्यानम् ।” इति अप् वा ।) बन्ध्या । (अस्या धनं राज्ञा रक्षितव्यम् । यथा, मनुः । ८ । २८ । “वशाऽपुत्त्रासु चैवम् स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च । पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्वातुरासु च ॥”) सुता । योषा । स्त्रीगवी । करिणी । इति मेदिनी । शे, १३ ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ६ । ११० । “असिच्यत स ताभिश्च वशाभिरिव वारणः ॥”) बन्ध्या गवी । इत्यमरः ॥ (यथा, ऋग्वेदे । २ । ७ । ५ । “त्वं नो असि भारताग्ने वशाभिरुक्षभिः ॥” “वशाभिर्व्वन्ध्याभिर्गोभिः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ वशीभूता । यथा, गारुडे । १८३ अध्याये । “सप्तभिर्मन्त्रितं कृत्वा करवीरस्य पुष्पकम् । स्त्रीणामग्रे भ्रामयेच्च क्षणाद्बै सा वशा भवेत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-301-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सूत-वशासमास: सूत + वशा तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: वशा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वशा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | वशा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सूतवशा 📚सूत 📚वशा ➤ सूत (उत्पन्न करना, प्रसव करना, जनना) + वशा (अधीन, प्रभावित, प्रभावगत, नियन्त्रणगत)
संस्कृत: हस्तिनी, वन्ध्या गौः, स्त्री · पर्याय: करिणी, धेनुका, गणिका, करेणु, वासिता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सूत 📚रूई, रेशम आदि का महीन तार जिससे कपड़ा बुना जाता है । तंतु । सूत्त । क्…🟠🔵🟣🟢🟤
वशा 📚वंध्या स्त्री । बाँझ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सूत
सारथि (२.८.५९) — नियन्ता, प्राजिता, यन्ता, क्षत्ता, सारथि
वशा
बाँझ गाय (२.९.७०) — वन्ध्या
हथिनी (२.८.३६) — करिणी, धेनुका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सूतवशा = सूत + वशा तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬