🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:05:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सृजक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सृज+क

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सृज

अर्थ: रचना करना, बनाना

संस्कृत: विसर्गे

अंग्रेज़ी: to create, to generate, to produce

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सृज् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सृज् (तुदादिगण) · अर्थ: रचना करना, बनाना (विसर्गे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसृजतात् / सृजताद् / सृजतुसृजताम्सृजन्तु
मध्यमसृज / सृजतात् / सृजताद्सृजतम्सृजत
उत्तमसृजानिसृजावसृजाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सृजति · लिट्: ससर्ज · लुट्: स्रष्टा · लृट्: स्रक्ष्यति · लोट्: सृजतात् · लङ्: असृजत् · विधिलिङ्: सृजेत् · आशीर्लिङ्: सृज्यात् · लुङ्: अस्राक्षीत् · लृङ्: अस्रक्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सर्जन · ण्वुल्: सर्जकः · तृच्: स्रष्टा · तव्य: स्रष्टव्यः · अनीयर्: सर्जनीयः · क्त: सृष्टः · क्तवतु: सृष्टवान् · शतृ: सृजन् · स्य-शतृ: स्रक्ष्यन् · क्त्वा: सृष्ट्वा · ल्यप्: प्रसृज्य · तुमुन्: स्रष्टुम् · णमुल्: सर्जम् · घञ्: सर्गः · क्तिन्: सृष्टि · क्वसु: ससृज्वान्

क

अर्थ: ब्रह्मा

संस्कृत: जलम्, शिरः · पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह

व्युत्पत्ति: कच्-ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. क (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकम्केकानि
द्वितीयाकम्केकानि
तृतीयाकेनकाभ्याम्कैः
चतुर्थीकायकाभ्याम्केभ्यः
पञ्चमीकात् / काद्काभ्याम्केभ्यः
षष्ठीकस्यकयोःकानाम्
सप्तमीकेकयोःकेषु
सम्बोधनहे कहे केहे कानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सृज्
सृज्
sṛj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सृज् (cf. √ 1. 2. सर्ज्) cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 121) सृजति (Ved. and ep. also ˚ते, and once in AV. सर्जति; pf. ससर्ज, ससृजे [2. sg. accord. to Pāṇ. vii, 2, 65, ससर्जिथ and सस्रष्ठ, in BhP. once ससर्क्थ]; Vedic forms are ससृज्महे, ˚ज्रिरे, ससृज्यात्, अससृग्रम्; p. ससृजान, q.v.; ससृग्महे; aor. अस्राक्षीत्; असृक्षि, असृष्ट [Ved. also असृग्रम् or ˚रन्; असर्जि; अस्राक्, अस्राट्; स्रास्; स्रक्षत्; p. सृजान, q.v.] ib. ; fut. स्रष्टा, PañcavBr.; स्रक्ष्यति, ˚ते, Br. &c.; inf. स्रष्टुम्, MBh. &c.; ind.p. सृष्ट्वा, Br.; -सृज्य, ib. &c.; -सर्गम् or -सर्जम्, Br.), to let go or fly, discharge, throw, cast, hurl at (acc. or dat.), RV. &c. &c.; to cast or let go (a measuring line), RV.; to emit, pour forth, shed, cause to flow (rain, streams &c.), ib. &c. &c.; to utter (a sound), Kathās.; to turn or direct (glances), Kum.; to let loose, cause (horses) to go quickly; Ā. ‘to speed, run, hasten’, RV.; to release, set free, ib.; AV.; Kauś.; to open (a door), Kauś.; to publish, proclaim, AitBr.; to draw out and twist (a thread), twist, wind, spin (lit. and fig.; Ā. सृज्यते, ‘for one's self’; cf. Pat. on Pāṇ. iii, 1, 87, Vārtt. 15, and Dhātup. xxvi, 69), TS.; AV.; ŚBr.; ŚrS.; (in older language only Ā.) to emit from one's self, i.e. create, procreate, produce, beget, RV. &c. &c.; to procure, grant, bestow, MBh.; R. &c.; to use, employ, Rājat.; to get, acquire, obtain, take (interest on money lent), Mn. viii, 140; to hang on, fasten to (loc.), MBh. iii, 2218 (perhaps असृजत्, w.r. for असजत्; see √ सञ्ज्) : Pass. सृज्यते (aor. असर्जि), to be let loose or emitted or created, RV. &c. &c.: Caus. सर्जयति, ˚ते (aor. अससर्जत् or असीसृजत्), to cause to let loose, let go, create &c., Br. &c.: Desid. सिसृक्षति, ˚ते, to wish to send forth or hurl or throw, Hariv.; (Ā.) to wish to produce or create, Kāṭh.; BhP. : Intens. सरीसृज्यते, सरीसृष्टि &c. Gr.
2. सृज् (ifc.) letting loose, emitting, discharging, MBh.; Kāv. &c.
producing, creating, begetting (also with gen.), Inscr.; MBh.; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1245,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सृज् {vI.v} {c6c} P. (सृजति, ससर्ज, अस्राक्षीत्, स्रक्ष्यति, स्रष्टुं, सृष्ट) 1 To create, produce, make (in general); to procreate, beget (progeny &c.); अर्धेन नारी तस्यां स विराजमसृजत् प्रभुः Ms. 1. 32, 33, 34, 36; तंतुनाभः स्वत एव तंतून् सृजति Ś. B. --2 To put on, place on, apply. --3 To let go, let loose, release. --4 To emit, shed, effuse, pour forth or out; अस्राक्षुरस्रं करुणं रुवंतः Bk. 3. 17; आनंदशीतामिव बाष्पवृष्टिं हिमस्रुतिं हैमवतिं ससर्ज R. 16. 44, 8. 35. --5 To send forth, utter (as words); वचस्यवसिते तस्मिन्ससर्ज गिरमात्मभूः Ku. 2. 53, 7. 47. --6 To throw, cast, discharge; ससर्ज दृष्टिं Ku. 3. 69. --7 To leave, quit, abandon, send away; forsake, give up; Ku. 1. 53. {vII.v} {c4c} A. (सृज्यते) To be let loose or sent forth. --Desid. (सिसृक्षति) To wish to create &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1136-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सृजसृज् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
कक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: क (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सृज 📚 ➤ रचना करना, बनाना
संस्कृत: विसर्गे

क 📚 ➤ ब्रह्मा
संस्कृत: जलम्, शिरः · पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सृज् 📚(cf. √ 1. 2. सर्ज्) cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 121) सृजति (Ved. and e…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • क: कच्-ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें