🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:09:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सृप्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सृप्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सृप्त

अर्थ: जाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: crept, crawled &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सृप्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सृप् + क्त
  2. सृप्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सृप् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — सृप्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासृप्तःसृप्तौसृप्ताः
द्वितीयासृप्तम्सृप्तौसृप्तान्
तृतीयासृप्तेनसृप्ताभ्याम्सृप्तैः
चतुर्थीसृप्तायसृप्ताभ्याम्सृप्तेभ्यः
पञ्चमीसृप्तात् / सृप्ताद्सृप्ताभ्याम्सृप्तेभ्यः
षष्ठीसृप्तस्यसृप्तयोःसृप्तानाम्
सप्तमीसृप्तेसृप्तयोःसृप्तेषु
सम्बोधनहे सृप्तहे सृप्तौहे सृप्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — सृप् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसर्पतिसर्पतःसर्पन्ति
मध्यमसर्पसिसर्पथःसर्पथ
उत्तमसर्पामिसर्पावःसर्पामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सर्पति · लिट्: ससर्प · लुट्: सर्प्ता · लृट्: सर्प्स्यति · लोट्: सर्पतात् · लङ्: असर्पत् · विधिलिङ्: सर्पेत् · आशीर्लिङ्: सृप्यात् · लुङ्: असृपत् · लृङ्: असर्प्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सर्पण · ण्वुल्: सर्पकः · तृच्: स्रप्ता · तव्य: स्रप्तव्यः · अनीयर्: सर्पणीयः · क्त: सृप्तः · क्तवतु: सृप्तवान् · शतृ: सर्पन् · स्य-शतृ: स्रप्स्यन् · क्त्वा: सृप्त्वा · ल्यप्: प्रसृप्य · तुमुन्: स्रप्तुम् · णमुल्: सर्पम् · घञ्: सर्पः · क्तिन्: सृप्ति · क्वसु: ससृप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सृप्त
सृप्त
sṛpta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सृप्त १ वि॰ [सं॰] सरका हुआ । फिसला हुआ [को॰] ।
सृप्त २ वि॰ [सं॰]
१. चिकना । चिक्कण । स्निग्ध ।
२. जिसपर हाथ या पैर फिसले ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सृप्त mfn. crept, crawled &c.
slipped out of (abl.) or into (loc.), ŚBr.; ChUp.
सृप्त n. a place crawled to, Kāś. on Pāṇ. ii, 3, 68.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1245,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सृप्तसृप्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सृप् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: सृप्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सृप् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सृप्त 📚 ➤ जाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सृप्त 📚सरका हुआ । फिसला हुआ🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सृप्त: सृप् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें