🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:18:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सैकत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सैकत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सैकत

अर्थ: रेतयुक्त या रेत से बना हुआ, रेतीला, कंकरीला

संस्कृत: वालुकामयतडम् · पर्याय: सिकतामय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सैकत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सैकत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सैकत (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासैकतम्सैकतेसैकतानि
द्वितीयासैकतम्सैकतेसैकतानि
तृतीयासैकतेनसैकताभ्याम्सैकतैः
चतुर्थीसैकतायसैकताभ्याम्सैकतेभ्यः
पञ्चमीसैकतात् / सैकताद्सैकताभ्याम्सैकतेभ्यः
षष्ठीसैकतस्यसैकतयोःसैकतानाम्
सप्तमीसैकतेसैकतयोःसैकतेषु
सम्बोधनहे सैकतहे सैकतेहे सैकतानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सैकत
सैकत
saikata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बालू वाला किनारा 'सैकत', 'सिकतामय' (1.10.9) सिकतामय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सैकत १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ सैकती]
१. रेतीला । बलुआ । बालुका- मय ।
२. बालू का बना ।
सैकत २ संज्ञा पुं॰
१. बलुआ किनारा । रेतीला तट ।
२. तट । किनारा (को॰) ।
३. रेतीली मिट्टी । बलुई जमीन ।
४. बालू का ढेर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सैकत mf(ई)n. (fr. सिकता) sandy, gravelly, consisting or made of sand, ŚBr. &c. &c.
सैकत m. pl. N. of a family of Ṛṣis, MBh.
सैकत n. (ifc. f(आ). ) a sandbank, sandy shore or soil, any bank or shore, MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1247,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सैकत a. (ती f.) [सिकताः संत्यत्र अण्] 1 Consisting or made of sand, sandy, gravelly; तोयस्येवाप्रतिहतरयः सैकतं सेतुमोघः U. 3. 36. --2 Having sandy soil. --तं 1 A sand-bank; सुरगज इव गांगं सैकतं सुप्रतीकः R. 5. 75, 5. 8; 10. 62, 13. 17, 62; 14. 76; 16. 21; Ku. 1. 29; Ś. 6. 16. --2 An island with sandy shores. --3 A bank or shore (in general). --Comp. --इष्टं ginger.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सैकत न० सिकताः सन्त्यत्र अण् । वालुकाप्रचुरे नद्यादि- तटे अमरः । २ सिकताप्रचरदेशे त्रि० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5332,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सैकतं[फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१], क्ली, (सिकताः सन्त्यत्रेति । अण् ।) वालुकामयतटम् । इत्यमरः । १ । ३ । २६ ॥ (यथा, कुमारे । १ । २९ । “मन्दाकिनीसैकतवेदिकाभिः सा कन्दुकैः कृत्रिमपुत्त्रकैश्च । रेमे मुहुर्मध्यगता सखीनां क्रीडारसं निर्विशतीव बाल्ये ॥” [1] Correction submitted by Jim Funderburk on 20160503. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/291. note: e/E ; alph. order; cf MW, etc..
सैकतः, त्रि, (सिकताः सन्त्यत्रेति । सिकता + “सिकताशर्कराभ्याञ्च ।” ५ । २ । १०४ । इति अण् ।) सिकतामयः । इत्यमरः । १ । १० । ९ ॥ तत्पर्य्यायः । सिकतिलः २ सिकतावान् ३ । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, भागवते । ११ । २८ । १२ । [] “शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती । मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-414-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सैकतसैकत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सैकत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सैकत 📚 ➤ रेतयुक्त या रेत से बना हुआ, रेतीला, कंकरीला
संस्कृत: वालुकामयतडम् · पर्याय: सिकतामय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सैकत 📚रेतीला । बलुआ । बालुका- मय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सैकत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें