🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:23:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्तवक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्तवक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्तवक

अर्थ: प्रशंसक, स्तोता

व्युत्पत्ति: स्तु + वुन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्तवक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्तवक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्तवकःस्तवकौस्तवकाः
द्वितीयास्तवकम्स्तवकौस्तवकान्
तृतीयास्तवकेनस्तवकाभ्याम्स्तवकैः
चतुर्थीस्तवकायस्तवकाभ्याम्स्तवकेभ्यः
पञ्चमीस्तवकात् / स्तवकाद्स्तवकाभ्याम्स्तवकेभ्यः
षष्ठीस्तवकस्यस्तवकयोःस्तवकानाम्
सप्तमीस्तवकेस्तवकयोःस्तवकेषु
सम्बोधनहे स्तवकहे स्तवकौहे स्तवकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्तवक
स्तवक
stavaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्तवक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. फूलों का गुच्छा । गुच्छक । गुलदस्ता ।
२. समूह । ढेर ।
३. पुस्तक का कोई अध्याय या परिच्छेद । जैसे,—प्रथम स्तवक, द्वितीय स्तवक ।
४. मोर की पूँछ का पंख ।
५. स्तव । स्तोत्र ।
६. वह जो किसी की स्तुति या स्तव करता हो । गुणकीर्तन करनेवाला व्यक्ति । बंदी । स्तुतिपाठक ।
स्तवक २ वि॰ स्तुति करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तवक m. praise, eulogium, L.
a panegyrist, praiser, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1259,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तवक a. (विका f.) [स्तु-वुन्] Praising, eulogizing. --कः 1 A panegyrist, praiser. --2 Praise, eulogium. --3 A cluster of blossoms. --4 Bunch of flowers, nosegay, tuft, bouquet1. --5 A chapter or section of a book. --6 A multitude; cf. स्तवक also. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1145-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तवक पु० स्तु-वुन् स्था--अवक प्तपो० वा । गुच्छे अमरः । २ ग्रन्थपरिच्छेदे ३ समूहे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5341,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तवकः, पुं, (तिष्ठतीति । स्था + “स्थः स्तोऽम्ब- जवकौ ।” उणा० ४ । ९६ । इति अवकः धातोश्च स्तादेशः ।) गुच्छकः । इत्यमरः । २ । ४ । १६ ॥ “द्वे स्तवके थलो इति ख्याते बहुभिः पुष्पैः फलैर्व्वा संवाधः पल्लवग्रन्थिः गुच्छः । गूयते ध्वन्यते भ्रमरैरत्र गुच्छः । गु घु ङ ङ ध्वनौ नाम्नीति छक् । ‘पुष्पादिस्तवके गुच्छो मुक्ताहारकलापयोः ।’ इति चवर्गान्तेषु रन्तिदेवः ॥ ‘स्यात् गुच्छः स्तवके स्तम्बे हारभेदकलापयोः ॥’ इति चवर्गद्वितीयान्ते मेदिनी ॥ स्वार्थेके गुच्छकः गुत्सकः इति च पठन्ति । तदा वुध्यति वेष्टते इति गोधन्ते क्रीडन्ति भ्रमरा अत्रेति वा गुत्सः । गुध्य वेष्टे गुथ ङ क्रीडे इत्यस्माद्वा नाम्नीति सः । स्वार्थे कः गुत्सकः । ‘स्तवके हारभेदे च गुत्सः स्तम्बे च कीर्त्तितः ॥’ इति दन्त्यान्तेषु रुद्रः । ‘गुत्सः स्यात् स्तवके स्तम्बे हारभिद्ग्रन्थि- पर्णयोः ।’ इति दन्त्यसान्तेषु मेदिनी । ‘मुकुरः कुट्मलश्चापि स्तवको गुत्सकाविति ॥’ इति हडडः । स्तूयते इति स्तवकः । ष्टु ञ ल स्तुतौ अल् स्तवः स्वार्थे अभिधानात् नित्यकः । इति भरतः ॥ * स्तुतिः । इतिविश्वः ॥ ग्रन्थपरिच्छेदः । समूहः । इति केचित् ॥ स्तवकारके, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-433-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्तवक" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्तवकस्तवक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्तवक 📚 ➤ प्रशंसक, स्तोता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्तवक 📚फूलों का गुच्छा । गुच्छक । गुलदस्ता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें